సింహాచలం: వరాహ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి క్షేత్రం

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని విశాఖపట్నం నగరానికి వాయువ్య దిశలో, తూర్పు కనుమల శ్రేణిలో సముద్ర మట్టానికి సుమారు 800 మీటర్ల ఎత్తులో వెలసిన దివ్యధామం సింహాచలం. 'సింహ' అంటే సింహం, 'అచలం' అంటే కొండ - సింహం ఆకారంలో ఉన్న కొండపై వెలసిన స్వామి కాబట్టి దీనికి సింహాచలం అని పేరు వచ్చింది. ఈ క్షేత్రం కేవలం ఆధ్యాత్మిక కేంద్రమే కాక, ప్రకృతి ప్రేమికులకు ఒక అద్భుత దృశ్యకావ్యం. దట్టమైన అడవులు, అరుదైన ఔషధ మొక్కలు, జలపాతాలు, తోటలతో నిండిన ఈ కొండపైకి చేరుకోవడానికి నిర్మించిన వెయ్యి మెట్ల మార్గం భక్తులకు ఒక ప్రత్యేక అనుభూతినిస్తుంది. ఈ మెట్ల మార్గ ప్రవేశ ద్వారం 'భైరవ ద్వారం'గా పిలువబడుతుంది. చుట్టుపక్కల ఉన్న పైనాపిల్, పనస, అరటి తోటల మధ్య నుండి వీచే చల్లని గాలి భక్తుల అలసటను దూరం చేస్తుంది. భౌగోళికంగా ఈ ప్రాంతం కైలాస గిరి శ్రేణులలో ఒక భాగం. ఇక్కడ స్వామివారు పశ్చిమ ముఖంగా కొలువై ఉండటం ఒక ప్రత్యేకత, ఇది విజయానికి, మోక్షానికి సంకేతంగా శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి.

పురాణ గాథ - హిరణ్యాక్ష, హిరణ్యకశిపుల జన్మవృత్తాంతం

సింహాచల క్షేత్ర పురాణం సత్యయుగంలోని వైకుంఠ ద్వారపాలకులైన జయ-విజయల కథతో ముడిపడి ఉంది. బ్రహ్మమానస పుత్రులైన సనకసనందనాదులు విష్ణుదర్శనానికి వెళ్తున్నప్పుడు, జయ-విజయలు వారిని అడ్డుకుంటారు. దీనికి ఆగ్రహించిన మునులు వారిని భూలోకంలో మర్త్యులుగా పుట్టమని శపించారు. స్వామిపై భక్తితో ఏడు జన్మలు గడపడం కంటే, శత్రువులుగా మూడు జన్మలు గడిపి త్వరగా వైకుంఠానికి చేరుకోవాలని వారు కోరుకుంటారు.

ఆ శాప ఫలితంగా వారు మొదటి జన్మలో దితి-కశ్యపులకు హిరణ్యాక్ష, హిరణ్యకశిపులుగా జన్మించారు. హిరణ్యాక్షుడు భూమిని రసాతలానికి తీసుకుపోగా, విష్ణుమూర్తి వరాహ అవతారమెత్తి భూమిని ఉద్ధరించి, హిరణ్యాక్షుడిని సంహరిస్తాడు. తన సోదరుని మరణానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని హిరణ్యకశిపుడు బ్రహ్మ కోసం ఘోర తపస్సు చేసి, మనుషుల వల్ల గానీ, జంతువుల వల్ల గానీ, భూమిపై గానీ, ఆకాశంలో గానీ, పగలు గానీ, రాత్రి గానీ మరణం సంభవించని వరాన్ని పొందుతాడు.

ప్రహ్లాదుని భక్తి, వరాహ నరసింహ రూప ఆవిర్భావం

హిరణ్యకశిపుని కుమారుడైన ప్రహ్లాదుడు పుట్టుకతోనే విష్ణు భక్తుడు. తండ్రి ఎన్ని చిత్రహింసలు పెట్టినా, కొండపై నుండి త్రోయించినా, సముద్రంలో ముంచినా ప్రహ్లాదుడు హరినామ స్మరణ వీడలేదు. ఒక సందర్భంలో హిరణ్యకశిపుని సైనికులు ప్రహ్లాదుడిని సముద్రంలో పడవేసి, అతనిపై ఒక పెద్ద పర్వతాన్ని ఉంచుతారు. అప్పుడు విష్ణుమూర్తి వరాహ రూపంలో వచ్చి ప్రహ్లాదుడిని రక్షించి, ఆ కొండను తనపైకి ఎత్తుకుంటాడు. ప్రహ్లాదుడు తనను రక్షించిన స్వామిని చూసి, తన పెదనాన్నను సంహరించిన 'వరాహ' రూపం, తన తండ్రిని సంహరించబోయే 'నరసింహ' రూపం రెండూ కలిసి ఉన్న భంగిమలో దర్శనమివ్వమని వేడుకుంటాడు. ప్రహ్లాదుని కోరిక మేరకు స్వామి 'వరాహ నరసింహ' రూపంలో సాక్షాత్కరించాడు. కృతయుగంలో ప్రహ్లాదుడు ఇక్కడ స్వామికి మొదటి ఆలయాన్ని నిర్మించి పూజలు నిర్వహించాడు. కాలక్రమంలో ఆ ఆలయం శిథిలమై మట్టిలో కలిసిపోయింది.

పురూరవ చక్రవర్తి పునరుద్ధరణ

త్రేతాయుగంలో చంద్రవంశపు రాజైన పురూరవుడు తన భార్య ఊర్వశితో కలిసి ఆకాశమార్గంలో వెళ్తుండగా, సింహాచల కొండపై ఉన్న దివ్యశక్తిని గమనిస్తాడు. ఊర్వశికి వచ్చిన కలలో స్వామివారు కనిపించి, తాను మట్టి దిబ్బల కింద ఉన్నానని వెల్లడిస్తారు. పురూరవుడు ఆ విగ్రహాన్ని వెలికితీసి, తిరిగి ప్రతిష్ఠిస్తాడు.

అయితే, స్వామి విగ్రహం అప్పట్లో భయంకరమైన ఉగ్రరూపంలో ఉండటంతో, ఆయన వేడిని తగ్గించడానికి ఆకాశవాణి సూచన మేరకు గంధపు పూతను పూయడం ప్రారంభించారు. కేవలం సంవత్సరంలో ఒక్క రోజు (వైశాఖ శుద్ధ తదియ - అక్షయ తృతీయ) మాత్రమే ఈ చందనాన్ని తొలగించి నిజరూప దర్శనం కల్పిస్తారు. మిగిలిన 364 రోజులు స్వామివారు చందనపు ముద్దలో 'లింగం' ఆకారంలో కనిపిస్తారు. ఈ సంప్రదాయం పురూరవుని కాలం నుండి నేటికీ అప్రహతంగా కొనసాగుతోంది.

చారిత్రక పరిణామం, రాజవంశాల పోషణ

చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం, సింహాచలం ఆలయానికి సుమారు వెయ్యి సంవత్సరాల లిఖితపూర్వక చరిత్ర ఉంది. ఆలయ గోడలపై ఉన్న 500 పైగా శాసనాలు ఇందుకు సాక్ష్యం. క్రీ.శ. 1087 నాటి కులోత్తుంగ చోళుని శాసనం ఇక్కడ అత్యంత పురాతనమైనది. ప్రస్తుత ఆలయ నిర్మాణం 13వ శతాబ్దంలో తూర్పు గంగా రాజవంశానికి చెందిన వీర నరసింహదేవ-1 కాలంలో జరిగింది. ఆయన ఆలయాన్ని కళింగ వాస్తుశైలిలో పునర్నిర్మించారు. గజపతులు, రెడ్డి రాజులు, విజయనగర చక్రవర్తులు ఈ క్షేత్రాన్ని ఎంతో గౌరవించారు. ముఖ్యంగా శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన కళింగ దండయాత్ర సమయంలో ఇక్కడకు వచ్చి స్వామివారిని దర్శించుకుని, అపారమైన బంగారు ఆభరణాలను సమర్పించి, తన విజయానికి గుర్తుగా ఒక 'జయస్తంభం' (విజయ స్తంభం) స్థాపించారు. 18వ శతాబ్దంలో ముస్లిం దండయాత్రల సమయంలో ఆలయానికి కొంత నష్టం వాటిల్లినా, విజయనగర గజపతి రాజులు దానిని పునరుద్ధరించి వంశపారంపర్య ధర్మకర్తలుగా బాధ్యతలు చేపట్టారు.

అద్భుత వాస్తుశిల్పం, ఆలయ నిర్మాణం

సింహాచలం ఆలయం వాస్తుశిల్ప కళాఖండం. ఇది చోళ, చాళుక్య మరియు కళింగ శైలుల అరుదైన సమ్మేళనం. ఆలయ విమానం (శిఖరం) ఒరిస్సాలోని కోనార్క్ సూర్య దేవాలయాన్ని పోలి ఉంటుంది. గర్భాలయం చుట్టూ ఉన్న ప్రహరీ గోడలపై అత్యంత సూక్ష్మమైన శిల్పకళ కనిపిస్తుంది. నరసింహ స్వామి హిరణ్యకశిపుని సంహరిస్తున్న దృశ్యం, వరాహ స్వామి భూమిని ఉద్ధరిస్తున్న శిల్పాలు ప్రాణం ఉన్నట్లుగా అనిపిస్తాయి. ఇక్కడి 96 స్తంభాల కళ్యాణ మండపం ఒక అద్భుతం. ప్రతి స్తంభంపై విభిన్నమైన విష్ణు అవతారాల శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. అలాగే, ఆలయ ముఖ మండపంలో ఉన్న 'కప్పం స్తంభం' (సంతాన వేణుగోపాల యంత్ర స్తంభం) అత్యంత మహిమాన్వితమైనది. భక్తులు ఈ స్తంభాన్ని కౌగిలించుకుని తమ కోరికలు కోరుకుంటారు. ముఖ్యంగా సంతానం లేని వారు ఈ స్తంభం చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేస్తే కోరిక నెరవేరుతుందని నమ్ముతారు.

రామానుజాచార్యుల సందర్శన, వైష్ణవ సంప్రదాయం

11వ శతాబ్దంలో విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంత కర్త శ్రీ రామానుజాచార్యులు సింహాచలాన్ని సందర్శించారు. అప్పట్లో ఇక్కడ పూజా విధానాలపై శైవ, వైష్ణవ విభేదాలు ఉండేవని చరిత్ర చెబుతుంది. రామానుజులు ఇక్కడి స్వామి విగ్రహం శాస్త్రోక్తంగా 'వరాహ నరసింహ' రూపమేనని నిరూపించి, ఆలయంలో వైష్ణవ సంప్రదాయాన్ని, ముఖ్యంగా 'పంచరాత్ర ఆగమ' పూజా విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. స్వామి విగ్రహానికి చందనం పూత పూయడం వల్ల అది లింగంలా కనిపిస్తుంది తప్ప, అది మూలతః విష్ణు స్వరూపమేనని ఆయన స్పష్టం చేశారు. ఈ సందర్భంగా స్వామి విగ్రహం నుండి రక్తం కారిందని, రామానుజులు క్షమాపణ కోరుతూ తిరిగి చందనం పూయగా అది ఆగిపోయిందని ఒక ఐతిహ్యం ఉంది. అప్పటి నుండి శ్రీవైష్ణవ సంప్రదాయం ప్రకారం నిత్య పూజలు జరుగుతున్నాయి.

నిత్య కైంకర్యాలు, సేవలు

సింహాచలంలో స్వామివారికి జరిగే నిత్య కైంకర్యాలు అత్యంత క్రమశిక్షణతో కూడినవి. తెల్లవారుజామున సుప్రభాత సేవతో ప్రారంభమై, ఆరాధన, నివేదనలతో రోజంతా ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం నెలకొంటుంది. ప్రతిరోజూ ఇక్కడ 'నిత్య కళ్యాణం' నిర్వహిస్తారు. స్వామివారికి అలంకరించే ఆభరణాలలో తిరుమల తరహాలోనే అపురూపమైన రత్నఖచిత కిరీటం, పచ్చల హారం, బంగారు కవచాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ స్వామివారికి సమర్పించే ప్రసాదాలలో 'సింహాద్రి అప్పన్న లడ్డు', 'పులిహోర' ఎంతో ప్రసిద్ధి. ప్రతి గురువారం స్వామివారికి 'స్వర్ణ పుష్పార్చన' నిర్వహిస్తారు. ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉన్న గంగాధర జలపాతం నుండి వచ్చే నీటితోనే స్వామివారికి అభిషేకం చేయడం విశేషం. ఈ నీటి ప్రవాహం కొండపై ఎక్కడ పుడుతుందో ఎవరికీ తెలియదు, అందుకే దీనిని అంతర్వాహినిగా భావిస్తారు.

చందనోత్సవం, గిరిప్రదక్షిణ

సింహాచలంలో సంవత్సరానికి అనేక ఉత్సవాలు జరుగుతాయి, కానీ చందనోత్సవం (అక్షయ తృతీయ) శిఖరాగ్రం. ఆ రోజున స్వామివారి నిజరూపాన్ని చూడటానికి లక్షలాది మంది భక్తులు తరలివస్తారు. సుమారు 450 కిలోల చందనాన్ని తొలగించిన తర్వాత స్వామివారి మూలవిరాట్టు అత్యంత తేజోవంతంగా కనిపిస్తుంది. అలాగే ఆషాఢ పౌర్ణమి నాడు జరిగే 'గిరిప్రదక్షిణ' మరొక అద్భుత ఘట్టం. సుమారు 32 కిలోమీటర్ల మేర సింహాచలం కొండ చుట్టూ భక్తులు పాదయాత్ర చేస్తారు. విశాఖపట్నం నగరం మొత్తం ఆ రోజున ఆధ్యాత్మిక రంగును పులుముకుంటుంది. ఇవే కాకుండా నరసింహ జయంతి, కళ్యాణోత్సవం, శరన్నవరాత్రులు, ధనుర్మాస పూజలు ఘనంగా జరుగుతాయి. మకర సంక్రాంతి రోజున జరిగే 'మకర వేట' ఉత్సవంలో స్వామివారు కొండ కింద ఉన్న తోటలకు వేటకు వెళ్లడం ఒక మనోహర దృశ్యం.

సాహిత్య ప్రాముఖ్యత

తెలుగు సాహిత్యంలో సింహాచలం స్వామికి విశిష్ట స్థానం ఉంది. 14వ శతాబ్దానికి చెందిన కృష్ణమాచార్యులు రచించిన 'సింహగిరి వచనాలు' తొలి తెలుగు వచన సాహిత్యంగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. అన్నమయ్య కంటే ముందే భక్తి సాహిత్యాన్ని వెలువరించిన ఘనత ఆయనది. శ్రీనాథ కవిసార్వభౌముడు, ధూర్జటి వంటి కవులు తమ రచనలలో సింహాద్రి అప్పన్నను కీర్తించారు.

విజయనగర చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన 'ఆముక్తమాల్యద'లో ఈ క్షేత్ర దర్శనం గురించి పేర్కొనడమే కాకుండా, ఇక్కడ విజయ స్తంభాన్ని ప్రతిష్టించినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు ఉన్నాయి. పింగళి సూరన్న, కూచిమంచి తిమ్మకవి, కట్టమూరి కామేశ్వర కవి సింహాచల సందర్శన, మహత్యం, విరోధ గాథలను సాహిత్యంగా ప్రతిబింబించారు. ముస్లిం దండయాత్రల నుండి స్వామివారు ఆలయాన్ని రక్షించిన తీరును కుర్మనాథ కవి తన 'సింహాద్రి నరసింహ శతకం'లో అద్భుతంగా వివరించారు.ఇది భక్తులకు నిత్య పారాయణ గ్రంథం.

నేడు సింహాచలం కేవలం ఒక దేవాలయం మాత్రమే కాదు, వేద పాఠశాలలు, సంస్కృత కళాశాలలు మరియు అనేక అన్నదాన సత్రాలను నిర్వహిస్తున్న ఒక సామాజిక సంస్థ. ఆర్థికంగా తిరుమల తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అత్యధిక ఆదాయం కలిగిన దేవాలయాలలో ఇది ఒకటి.

సింహాచలం అనేది భక్తి, శిల్పకళ, చరిత్ర, ప్రకృతిల అద్భుత సంగమం. 'సింహాద్రి అప్పన్న'గా భక్తుల గుండెల్లో కొలువైన ఈ స్వామి, తనని నమ్మిన వారికి కొండంత అండగా ఉంటూ, తన దర్శనంతో జన్మధన్యతను ప్రసాదిస్తున్నారు.

రవాణా,వసతి

సింహాచలం దేవస్థానం విశాఖపట్నం నగరానికి అత్యంత సమీపంలో ఉండటం వల్ల రవాణా సౌకర్యాలు మెరుగ్గా ఉన్నాయి. విశాఖపట్నం రైల్వే స్టేషన్ నుండి సుమారు 12 కిలోమీటర్ల దూరంలో, ఆర్టీసీ కాంప్లెక్స్ నుండి 15 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఈ ఆలయం ఉంది. నగరంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి సింహాచలం కొండ అడుగుభాగం (అడవివరం) వరకు నిరంతరం సిటీ బస్సులు, ఆటోలు, టాక్సీలు అందుబాటులో ఉంటాయి. కొండ కింది భాగం నుండి పైకి వెళ్లడానికి దేవస్థానం వారు ప్రత్యేకంగా ఘాట్ రోడ్డు బస్సులను నడుపుతున్నారు. సొంత వాహనాల్లో వెళ్లే భక్తులు కూడా ఘాట్ రోడ్డు ద్వారా నేరుగా ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం వరకు చేరుకోవచ్చు. సాహసోపేతమైన భక్తులు కొండ కింది భాగం నుండి సుమారు వెయ్యి మెట్లు ఎక్కి కూడా స్వామివారిని దర్శించుకోవచ్చు.

వసతి సౌకర్యాల విషయానికొస్తే, భక్తుల సౌకర్యార్థం సింహాచలం దేవస్థానం వారు కొండ పైన, కొండ కింది భాగంలో అనేక సత్రాలు, గెస్ట్ హౌస్‌లు, ఏసీ/నాన్-ఏసీ గదులను నిర్మించారు. సామాన్య భక్తుల కోసం తక్కువ ధరకే డార్మిటరీ సౌకర్యాలు కూడా అందుబాటులో ఉన్నాయి.

వీటిని ఆన్‌లైన్ ద్వారా లేదా నేరుగా దేవస్థానం కౌంటర్లలో బుక్ చేసుకోవచ్చు. కొండ పైన వసతి లభించని పక్షంలో, విశాఖపట్నం నగరంలో అన్ని రకాల బడ్జెట్ హోటళ్లు, లగ్జరీ రిసార్టులు పుష్కలంగా ఉన్నాయి. పర్యాటకులు నగరంలో బస చేసి, కేవలం దర్శనం కోసం సింహాచలం వచ్చి వెళ్లడం కూడా సులభతరంగా ఉంటుంది. అలాగే, ఆలయ ప్రాంగణంలో భక్తులందరికీ ఉచిత అన్నప్రసాద వితరణ సౌకర్యం నిత్యం అందుబాటులో ఉంటుంది.