రిజర్వేషన్ విధానం: కొనసాగించాలా? సంస్కరించాలా? పునరాలోచించాలా?

అంబేద్కర్ జయంతి సందర్భంగా, భారత రాజ్యాంగ శిల్పి అంబేద్కర్ గారి ఆలోచనలను మళ్లీ పరిశీలించడం సముచితం. శతాబ్దాలుగా సామాజికంగా పీడింపబడిన వర్గాలకు న్యాయం కల్పించడానికి ఆయన రిజర్వేషన్ విధానాన్ని ఒక తాత్కాలిక సాధనంగా ఊహించారు శాశ్వత హక్కుగా కాదు. సమానత్వం, స్వేచ్ఛ, సోదరభావం అనే రాజ్యాంగ విలువలను సాకారం చేయడానికి ఈ విధానం కీలకంగా ఉండాలని ఆయన నమ్మకం. అయితే నేటి భారత సమాజం మారుతున్న సందర్భంలో, రిజర్వేషన్లను యథాతథంగా కొనసాగించాలా? లేక సమయానుగుణంగా సంస్కరించాలా? అన్న ప్రశ్న ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది.

రిజర్వేషన్లు దేశంలో సామాజిక న్యాయానికి గట్టి పునాది వేశాయి అనేది అనివార్య సత్యం. షెడ్యూల్డ్ కాస్టులు, షెడ్యూల్డ్ ట్రైబులు, ఇతర వెనుకబడిన వర్గాల నుండి పెద్ద సంఖ్యలో విద్యావంతులు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, ప్రజా ప్రతినిధులు ఎదిగారు. ఒక కొత్త మధ్యతరగతి ఆవిర్భవించింది. గతంలో అందని అవకాశాలు ఇప్పుడు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. అయినప్పటికీ, కుల వివక్ష పూర్తిగా అంతరించిపోలేదు. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోనూ, పట్టణాల్లోనూ అసమానతల ఆనవాళ్లు కనిపిస్తూనే ఉన్నాయి. అందువల్ల రిజర్వేషన్ల అవసరం పూర్తిగా ముగిసిందని చెప్పడం సరికాదు.

ఇటీవలి న్యాయపరమైన చర్చలు ఈ అంశానికి కొత్త కోణాన్ని తీసుకొచ్చాయి. సుప్రీంకోర్టు పలుమార్లు స్పష్టం చేసిన విషయం ఏమిటంటే మతం ఆధారంగా మాత్రమే రిజర్వేషన్లు ఇవ్వలేమని. షెడ్యూల్డ్ కాస్ట్ హోదా ప్రధానంగా హిందూ, సిక్కు, బౌద్ధ మతాలకు పరిమితమవుతుందని రాజ్యాంగ వ్యవస్థ పేర్కొంటోంది. ఇది యాదృచ్ఛిక నిర్ణయం కాదు; అంబేద్కర్ దృష్టిలో కుల వ్యవస్థ, అగ్రహారం, అస్పృశ్యత వంటి నిర్మాణాత్మక వివక్షలు ప్రధానంగా ఈ మతాలలోనే బలంగా స్థిరపడ్డాయి. అందుకే ఆయన రిజర్వేషన్లను మతాధారంగా కాకుండా, కుల ఆధారిత సామాజిక అన్యాయాన్ని సరిదిద్దే సాధనంగా రూపొందించారు.

అయితే ఆధునిక భారతదేశంలో ఈ విషయంపై భిన్నాభిప్రాయాలు వినిపిస్తున్నాయి. మత మార్పిడి జరిగినప్పటికీ కుల వివక్ష కొనసాగుతుందని కొందరు వాదిస్తే, రిజర్వేషన్లు కేవలం స్పష్టమైన సామాజిక వెనుకబాటుతనాన్ని ఆధారంగా చేసుకోవాలని మరికొందరు అంటున్నారు. సుప్రీంకోర్టు దృష్టికోణం కూడా ఇదే సామాజిక అన్యాయం ఉన్నచోటే రిజర్వేషన్ అవసరం ఉండాలి; మతం మాత్రమే ప్రమాణంగా మారకూడదు.

ఇక రిజర్వేషన్ వ్యవస్థలో అంతర్గత అసమానతల ప్రశ్న కూడా ముందుకు వస్తోంది. “క్రీమీ లేయర్” అనే భావన దీనికి కేంద్రబిందువు. అంటే, ఆర్థికంగా, సామాజికంగా ముందుకు వచ్చిన వర్గాలు మళ్లీ మళ్లీ రిజర్వేషన్ ప్రయోజనాలను పొందడం. దీనివల్ల నిజంగా వెనుకబడిన వారికి అవకాశాలు తగ్గుతున్నాయన్న విమర్శలు ఉన్నాయి. అందువల్ల క్రీమీ లేయర్‌ను ఖచ్చితంగా బయటకు తప్పించడం అత్యవసరం.

కానీ క్రీమీ లేయర్ నిర్వచనాన్ని కేవలం ఆదాయ పరిమితితో మాత్రమే నిర్ధారించడం సరిపోదు. కుటుంబం గతంలో రిజర్వేషన్ ద్వారా ఎంత ప్రయోజనం పొందిందో కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. ఒక కుటుంబం ఒకటి లేదా రెండు తరాలుగా విద్య, ఉద్యోగాల్లో స్థిరపడితే, వారిని క్రమంగా రిజర్వేషన్ పరిధి నుండి తప్పించాల్సిన అవసరం ఉంది. అప్పుడు మాత్రమే మొదటి తరపు విద్యార్థులు, అత్యంత వెనుకబడిన వర్గాలకు అవకాశాలు విస్తరిస్తాయి.

ఈ దిశలో సంస్కరణలు చేయడం అంటే రిజర్వేషన్లను బలహీనపరచడం కాదు; వాటిని మరింత సమర్థవంతంగా మార్చడం. అంబేద్కర్ ఆశయమే ఇదే సామాజిక న్యాయం అందరికీ చేరాలి. ఒక చిన్న వర్గం ప్రయోజనాలను కేంద్రీకరించుకోవడం ఆయన లక్ష్యం కాదు.

ఇక మరో ముఖ్యాంశం రిజర్వేషన్లు మాత్రమే అన్ని సమస్యలకు పరిష్కారం కావు. నాణ్యమైన పాఠశాల విద్య, ఆరోగ్య సేవలు, నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఉపాధి అవకాశాలు లేకుండా రిజర్వేషన్ల ప్రభావం పరిమితంగానే ఉంటుంది. అసమానతల మూల కారణాలను పరిష్కరించకుండా కేవలం కోటాలపై ఆధారపడటం సరిపోదు.

రిజర్వేషన్లను పూర్తిగా రద్దు చేయాలన్న వాదనలు వాస్తవ పరిస్థితులను విస్మరిస్తాయి. అదే సమయంలో, ఎలాంటి మార్పులు చేయకుండా కొనసాగించాలన్న దృక్పథం కూడా లోపభూయిష్టమే. సరైన మార్గం సంస్కరణలతో కూడిన కొనసాగింపు. అంటే, రిజర్వేషన్ల ప్రాథమిక లక్ష్యాన్ని నిలబెట్టుకుంటూనే, వాటి అమలు విధానాన్ని సమయానుగుణంగా మెరుగుపరచాలి.

అంతిమంగా, అంబేద్కర్ జయంతి సందర్భంగా మనం గుర్తుంచుకోవాల్సింది ఆయన ఆలోచనలు స్థిరంగా ఉండేవి కాదు; అవి చైతన్యవంతమైన సమాజానికి మార్గదర్శకాలు. రిజర్వేషన్ విధానం కూడా అదే విధంగా కాలానుగుణంగా రూపాంతరం చెందాలి. నిజంగా అవసరమైన వారికి చేరేలా, సమాన అవకాశాలను విస్తరించేలా, సమాజాన్ని సమతుల్యంగా మార్చేలా ఉండాలి. అదే అంబేద్కర్ కు నిజమైన నివాళి.