నదీ జలాల్లో విషం: పిల్లల భవిష్యత్తుకు పొంచి ఉన్న ముప్పు

నదులు మన నాగరికతకు ప్రాణాధారాలు. కానీ, నేడు అభివృద్ధి పేరుతో మనం చేస్తున్న పొరపాట్లు ఆ జీవనాడులను విషతుల్యం చేస్తున్నాయి. ఇటీవల ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బుందేల్‌ఖండ్ ప్రాంతంలో బెత్వా-యమునా నదుల సంగమ ప్రాంతంపై జరిగిన తాజా అధ్యయనం ఒక భయంకరమైన నిజాన్ని వెలుగులోకి తెచ్చింది. నదీ జలాల్లోని భారీ లోహాలు కేవలం పర్యావరణానికే కాదు, ముఖ్యంగా మన పిల్లల ప్రాణాలకు ముప్పుగా మారాయని శాస్త్రవేత్తలు హెచ్చరిస్తున్నారు.

ఈ లోహ కాలుష్య ముప్పు కేవలం బెత్వా-యమునా సంగమానికే పరిమితం కాకుండా, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న ఇతర నదుల సంగమ ప్రాంతాల్లో కూడా పొంచి ఉందని శాస్త్రవేత్తలు హెచ్చరిస్తున్నారు. రెండు వేర్వేరు రసాయన ధర్మాలు, భిన్నమైన కాలుష్య కారకాలు కలిగిన నదులు కలిసినప్పుడు, అక్కడ జరిగే 'హైడ్రాలిక్ మిక్సింగ్' వల్ల నీటిలోని విషపూరిత లోహాల గాఢత అనూహ్యంగా పెరుగుతుంది. దీనివల్ల ఆయా ప్రాంతాల్లో నివసించే పిల్లలకు స్వచ్ఛమైన నీరు దొరకడం కష్టతరమవడమే కాకుండా, ఇతర ప్రాంతాల కంటే ఇక్కడ నాన్-కార్సినోజెనిక్, క్యాన్సర్ కారక ముప్పులు చాలా రెట్లు ఎక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉంది.

ఈ సంచలన పరిశోధనను లక్నోలోని 'బీర్బల్ సాహ్ని ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పాలియోసైన్సెస్' శాస్త్రవేత్తలు నిర్వహించారు. భారత ప్రభుత్వ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ విభాగం కింద పనిచేసే ఈ ప్రతిష్టాత్మక సంస్థ, అత్యాధునిక సాంకేతికతను ఉపయోగించి నదీ జలాల నాణ్యతను పరీక్షించింది. వీరి పరిశోధనా వ్యాసం అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన 'నేచర్ సైంటిఫిక్ రిపోర్ట్స్'లో ప్రచురితమవ్వడం ఈ సమస్య తీవ్రతను చాటిచెబుతోంది.

పిల్లలే ఎందుకు సాఫ్ట్ టార్గెట్?

కాలుష్య కారకాలు పెద్దల కంటే పిల్లలపైనే ఎందుకు ఎక్కువ ప్రభావం చూపుతున్నాయనేది ఈ అధ్యయనంలో కీలక అంశం. పిల్లల శరీర బరువు తక్కువగా ఉండటం వల్ల, వారు తీసుకునే స్వల్ప మోతాదు విషం కూడా వారి శరీర వ్యవస్థపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతుంది. అలాగే, వారి మెటబాలిజం (జీవక్రియలు) వేగంగా ఉండటం వల్ల లోహాలు శరీరంలోకి త్వరగా శోషించబడతాయి, ఇది వారి శారీరక, మానసిక ఎదుగుదలను దెబ్బతీస్తుంది.

హమీర్‌పూర్ సంగమ ప్రాంతం: ఒక పరిశోధనా కేంద్రం

యమునా, బెత్వా నదులు కలిసే ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని హమీర్‌పూర్ జిల్లాను శాస్త్రవేత్తలు తమ అధ్యయన ప్రాంతంగా ఎంచుకున్నారు. ఈ ప్రాంతం భౌగోళికంగా చాలా ప్రాముఖ్యత కలిగినది. రెండు వేర్వేరు రసాయన లక్షణాలున్న నదులు కలిసినప్పుడు, వాటిలోని కాలుష్య కారకాలు ఎలా ప్రతిస్పందిస్తాయో తెలుసుకోవడానికి ఈ సంగమ ప్రాంతం ఒక సహజ సిద్ధమైన ప్రయోగశాలలా ఉపయోగపడింది.

గతంలో శాస్త్రవేత్తలు కేవలం సగటు కాలుష్య స్థాయిలను మాత్రమే లెక్కించేవారు. కానీ ఈసారి బీఎస్ఐపీ శాస్త్రవేత్తలు 'మోంటే కార్లో సిమ్యులేషన్' అనే గణిత శాస్త్ర పద్ధతిని వాడారు. ఇందులో దాదాపు 10,000 రకాల ఊహాజనిత పరిస్థితులను (ఉదాహరణకు: ఒక వ్యక్తి ఎంత నీరు తాగుతాడు, వారి బరువు ఎంత, ఏ కాలంలో నీరు తాగుతున్నారు) విశ్లేషించి, అత్యంత ఖచ్చితమైన ఫలితాలను రాబట్టారు.

ఈ కాలుష్యానికి ప్రధాన కారణాల్లో వ్యవసాయం ఒకటి. పంటల దిగుబడి కోసం విచక్షణారహితంగా వాడుతున్న పురుగుల మందులు, రసాయన ఎరువులు వర్షపు నీటితో కలిసి నదుల్లోకి చేరుతున్నాయి. ఈ రసాయనాల్లో ఉండే భారీ లోహాలు నీటి ద్వారా తిరిగి మన ఆహారపు గొలుసులోకి ప్రవేశించి, గర్భస్థ శిశువుల నుండి పెరుగుతున్న పిల్లల వరకు అందరినీ రోగగ్రస్తులను చేస్తున్నాయి.

శుద్ధి చేయని పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు నదుల్లో కలవడం మరొక ప్రధాన సమస్య. ఫ్యాక్టరీల నుండి వచ్చే రసాయన జలాలు నేరుగా నదిలోకి వదలడం వల్ల నీటిలోని ఆక్సిజన్ స్థాయి తగ్గిపోవడమే కాకుండా, అందులో ఆర్సెనిక్, కాడ్మియం వంటి లోహాల గాఢత పెరుగుతోంది. ఇది నదీ పరివాహక ప్రాంతాల్లోని భూగర్భ జలాలను కూడా విషతుల్యం చేస్తోంది.

నది అడుగున దాగిన 'సెడిమెంట్' ముప్పు

నది ప్రవహిస్తున్నప్పుడు కాలుష్య కారకాలు కేవలం నీటిలో మాత్రమే ఉండవు, అవి నది అడుగున ఉండే మట్టిలో నిక్షిప్తమవుతాయి. వరదలు వచ్చినప్పుడు లేదా నది ప్రవాహం మారినప్పుడు, అడుగున నిశ్చలంగా ఉన్న ఈ లోహాలు తిరిగి నీటిలో కలిసి ప్రవాహంతో పాటు ముందుకు సాగుతాయి. ఇలా నది అడుగున పేరుకుపోయిన మట్టి ఒక 'సెకండరీ కాలుష్య కేంద్రం'గా మారుతోందని అధ్యయనం వెల్లడించింది.

ఆర్సెనిక్: ఒక నిశ్శబ్ద హంతకి

ఈ అధ్యయనంలో అత్యంత ఆందోళన కలిగించే విషయం 'ఆర్సెనిక్' ఉనికి. ఆర్సెనిక్ శరీరంలో చేరితే అది ప్రాణాంతకమైన క్యాన్సర్‌కు దారితీస్తుంది. నీటిని తాగడం వల్ల మాత్రమే కాకుండా, ఆ నీటితో తడిసిన నేలల్లో పండిన కూరగాయలు, ధాన్యం తినడం ద్వారా కూడా ఆర్సెనిక్ పిల్లల శరీరంలోకి చేరుతోంది. ఇది చర్మ వ్యాధుల నుండి అవయవ వైఫల్యం వరకు అనేక సమస్యలకు కారణమవుతోంది.

శాస్త్రవేత్తలు చేసిన 10,000 అనుకరణలలో, దాదాపు 67శాతం సందర్భాలలో పిల్లల ఆరోగ్యం ప్రమాదకర స్థాయిలో ఉందని తేలింది. అంటే, నది నీటిని ఉపయోగిస్తున్న ప్రతి 100 మంది పిల్లల్లో 67 మంది ఆరోగ్య సమస్యల బారిన పడే అవకాశం ఉంది. ఈ గణాంకాలు ప్రభుత్వాలకు, ప్రజలకు ఒక బలమైన హెచ్చరిక లాంటివి.

నాన్-కార్సినోజెనిక్ రిస్క్ అంటే ఏమిటి?

కేవలం క్యాన్సర్ మాత్రమే కాదు, ఇతర దీర్ఘకాలిక వ్యాధుల ముప్పు కూడా పొంచి ఉంది. దీనినే 'నాన్-కార్సినోజెనిక్ రిస్క్' అంటారు. ఇందులో కిడ్నీ సమస్యలు, నాడీ వ్యవస్థ దెబ్బతినడం, జ్ఞాపకశక్తి తగ్గడం, ఎదుగుదల లోపాలు ఉంటాయి. పిల్లల మేధో సామర్థ్యం తగ్గడానికి ఈ నీటిలోని లోహాలే ప్రధాన కారణమని శాస్త్రవేత్తలు అనుమానిస్తున్నారు.

సంగమ ప్రాంతాల్లో 'కెమికల్ మిక్సింగ్'

రెండు నదులు కలిసే చోట కాలుష్యం ఎందుకు తీవ్రంగా ఉంటుందనే దానికి శాస్త్రవేత్తలు 'హైడ్రాలిక్ మిక్సింగ్' అనే వివరణ ఇచ్చారు. రెండు వేర్వేరు నదులు మోసుకొచ్చే వేర్వేరు లోహాలు ఒకే చోట కలిసినప్పుడు, వాటి రసాయన చర్యల వల్ల లోహాల గాఢత అనూహ్యంగా పెరుగుతుంది. దీనివల్ల ఆ ప్రాంతంలోని నీరు అత్యంత ప్రమాదకరంగా మారుతుంది.

దీనివల్ల నదీ తీర ప్రాంతాల్లో నివసించే ప్రజల్లో శ్వాసకోశ వ్యాధులు, పుట్టుకతో వచ్చే లోపాలు, జీర్ణకోశ సమస్యలు ఎక్కువగా కనిపిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా నిరుపేద కుటుంబాలకు చెందిన పిల్లలు ఈ నీటిపైనే ఆధారపడటం వల్ల వారి జీవితకాలం తగ్గిపోతోంది. ఇది సామాజికంగా ఒక తరాన్నే బలహీనపరిచే ముప్పుగా పరిణమించింది.

ఈ ముప్పును అరికట్టడానికి శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని తక్షణ చర్యలను ప్రతిపాదించారు. మురుగునీటిని 100శాతం శుద్ధి చేయకుండా నదుల్లోకి వదలకూడదు. పారిశ్రామిక వ్యర్థాల విడుదలపై కఠినమైన నిఘా ఉంచాలి. అలాగే, నదీ తీర ప్రాంతాల్లో రసాయన వ్యవసాయానికి బదులుగా ప్రకృతి వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించడం ద్వారా లోహాల విడుదలను తగ్గించవచ్చు.

నదులను మనం దైవంగా భావిస్తాం, కానీ ఆచరణలో వాటిని కలుషితం చేస్తున్నాం. మన పిల్లలకు మనం ఇచ్చే ఆస్తి కేవలం డబ్బు మాత్రమే కాదు, స్వచ్ఛమైన గాలి, నీరు. బీఎస్ఐపీ శాస్త్రవేత్తలు వెల్లడించిన ఈ వాస్తవాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని, ప్రభుత్వం సమాజం కలిసికట్టుగా నదులను కాపాడుకోవాలి. లేదంటే, భవిష్యత్తు తరాలు నీటి కోసం, కాకుండా, కేవలం ప్రాణాలను నిలుపుకోవడం కోసం పోరాడాల్సి వస్తుంది.