లండన్ వేలంలో మొఘల్ కాలపు 'స్మార్ట్ఫోన్'
జైపూర్ రాజమాత గాయత్రీ దేవి వ్యక్తిగత సేకరణలోని ఒక అరుదైన 17వ శతాబ్దపు ఇత్తడి 'ఆస్ట్రోలేబ్' వచ్చే వారం లండన్లోని ప్రఖ్యాత సోత్బీస్ వేదికగా వేలానికి రానుంది. దీనిని ప్రాచీన కాలపు 'హ్యాండ్-హెల్డ్ ఖగోళ సూపర్ కంప్యూటర్'గా నిపుణులు అభివర్ణిస్తున్నారు. 1612వ సంవత్సరంలో మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ పరిపాలన కాలంలో లాహోర్ నగరంలో దీనిని రూపొందించారు. అప్పట్లో లాహోర్ అడ్మినిస్ట్రేటర్ గా ఉన్న 'ఆకా అఫ్జల్' అనే శక్తివంతమైన మొఘల్ ప్రభువు కోసం దీనిని ప్రత్యేకంగా తయారు చేయించారు. తన హోదాకు తగినట్లుగా అత్యంత విలాసవంతంగా, ఖచ్చితత్వంతో దీనిని తీర్చిదిద్దారు.
ఈ పరికరం కేవలం ఒక లోహపు ముక్క కాదు, అది అప్పటి విజ్ఞాన శాస్త్రానికి నిలువుటద్దం. దీనిపై 94 నగరాల రేఖాంశాలు, అక్షాంశాలను పొందుపరిచారు. పూల తీగలతో అనుసంధానించబడిన 38 నక్షత్రాల పాయింటర్లు, ఐదు ఖచ్చితమైన కాలిబ్రేటెడ్ ప్లేట్లు ఇందులో ఉన్నాయి. దీనిపై అక్షరాలను పర్షియన్ భాషలోనూ, సంస్కృత పేర్లను దేవనాగరి లిపిలోనూ చెక్కడం విశేషం. మక్కా, బీజాపూర్, అజ్మీర్, కాశ్మీర్, లాహోర్ వంటి నగరాల స్థానాలను సూచించే ప్లేట్లు ఇందులో ఉన్నాయి. ఒకే ఒక్క ఇత్తడి డిస్క్ సాయంతో సమయాన్ని లెక్కించడం, నక్షత్రాల గమనాన్ని పర్యవేక్షించడం, సూర్యుని స్థానాన్ని గుర్తించడం, దిక్సూచిగా ఉపయోగించడం వంటి పనులను దీని ద్వారా చేసేవారు.
లాహోర్ స్కూల్ ఆఫ్ క్రాఫ్ట్స్మెన్షిప్
17వ శతాబ్దంలో లాహోర్ నగరం ఆస్ట్రోలేబ్ తయారీకి ప్రపంచ కేంద్రంగా ఉండేది. దీనిని "లాహోర్ స్కూల్" అని పిలిచేవారు. ఒకే కుటుంబానికి చెందిన వారు నాలుగు తరాల పాటు ఈ విద్యను రహస్యంగా కాపాడుకుంటూ వచ్చారు. ఈ ప్రత్యేక పరికరాన్ని 'ఖైమ్ ముహమ్మద్' 'ముహమ్మద్ ముఖిమ్' అనే ఇద్దరు సోదరులు కలిసి రూపొందించారు. వీరు తమ జీవితకాలంలో వేర్వేరుగా అనేక పరికరాలు తయారు చేసినప్పటికీ, ఇద్దరూ కలిసి తయారు చేసినవి కేవలం రెండు మాత్రమే. అందులో ఒకటి ఇరాక్ జాతీయ మ్యూజియంలో ఉండగా, రెండోది ఇప్పుడు వేలానికి వస్తున్న ఈ భారీ పరికరం. దీని వ్యాసం 29.5 సెం.మీ ఎత్తు దాదాపు 50 సెం.మీ ఉంటుంది.
రాజవంశాల వారసత్వం
ఈ అద్భుత పరికరం తొలుత జైపూర్ మహారాజా సవాయ్ మాన్ సింగ్ II రాజసంప్రదాయ సేకరణలో భాగంగా ఉండేది. తదనంతరం ఆయన భార్య, జైపూర్ రాజమాత గాయత్రీ దేవికి వారసత్వంగా దక్కింది. ఆ తర్వాత ఇది ప్రైవేట్ వ్యక్తుల చేతుల్లోకి మారింది. ఇప్పుడు 'ఆర్ట్స్ ఆఫ్ ది ఇస్లామిక్ వరల్డ్ అండ్ ఇండియా' పేరుతో జరుగుతున్న వేలంలో ఇది ప్రధాన ఆకర్షణగా నిలిచింది. సోత్బీస్ ప్రతినిధులు దీనిని నేటి కాలపు 'స్మార్ట్ఫోన్'తో పోలుస్తున్నారు. సైన్స్, కళాత్మకత కలగలిసిన ఈ పరికరం భారతీయ ఖగోళ శాస్త్ర చరిత్రలో ఒక అపురూపమైన ఆభరణం వంటిది.
కోట్లలో పలకనున్న ధర
వచ్చే బుధవారం జరగనున్న ఈ వేలంలో ఈ ఆస్ట్రోలేబ్ దాదాపు 1.5 మిలియన్ల నుండి 2.5 మిలియన్ పౌండ్ల ధర పలుకుతుందని అంచనా వేస్తున్నారు (భారతీయ కరెన్సీలో సుమారు రూ. 15 కోట్ల నుండి రూ. 26 కోట్ల వరకు). ఇటీవల అంతరిక్ష పరిశోధనలపై ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆసక్తి పెరుగుతున్న తరుణంలో, 400 ఏళ్ల నాటి ఈ ఖగోళ పరికరం వేలానికి రావడం ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది. దీనితో పాటు జహంగీర్ కాలం నాటి మొఘల్ పెయింటింగ్స్, 19వ శతాబ్దపు భారతీయ చిత్రపటాలు కూడా ఈ వేలంలో ప్రదర్శించనున్నారు.
గాయత్రీ దేవి వంటి చారిత్రక వ్యక్తుల సేకరణలో ఉన్న వస్తువులకు అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో ఎప్పుడూ విపరీతమైన క్రేజ్ ఉంటుంది. ఈ ఆస్ట్రోలేబ్ కేవలం ఒక పురాతన వస్తువు మాత్రమే కాదు, భారతదేశం, మధ్య ఆసియా దేశాల మధ్య ఉన్న సాంస్కృతిక, శాస్త్రీయ సంబంధాలకు సజీవ సాక్ష్యం. ఖగోళ శాస్త్రం పట్ల మన పూర్వీకులకు ఉన్న అవగాహనను, నాటి కళాకారుల నైపుణ్యాన్ని ఈ పరికరం ప్రపంచానికి చాటి చెబుతోంది. ఈ వేలం ద్వారా భారతీయ వారసత్వ సంపద విలువ మరోసారి అంతర్జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందనుంది.