కుమారభీమారామం: చాళుక్యుల శిల్పకళా వైభవం

ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, కాకినాడ జిల్లాలోని సామర్లకోటలో వెలసిన కుమార భీమేశ్వరస్వామి దేవాలయం హిందువులకు అత్యంత పవిత్రమైన పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటి. శివుడు కొలువై ఉన్న ఐదు ముఖ్యమైన లింగ క్షేత్రాలలో ఇది 'కుమారారామం'గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్రశాంతమైన వాతావరణం, చుట్టూ పచ్చని పంట పొలాల మధ్య కిలోమీటరు దూరంలో వెలసిన ఈ ఆలయం ఆధ్యాత్మికతకు, శిల్పకళకు నిలయం. ఇక్కడి ప్రధాన దైవం కుమార భీమేశ్వరుడు కాగా, అమ్మవారు బాలాత్రిపురసుందరిగా భక్తుల పూజలందుకుంటున్నారు.

ఇతిహాసం, క్షేత్ర పురాణం

హిందూ ధర్మశాస్త్రాల ప్రకారం, శివుడు త్రిపురాసురులను సంహరించినప్పుడు, ఆ రాక్షసులు పూజించిన భారీ శివలింగం ఐదు ముక్కలుగా విడిపోయింది. ఆ ఐదు భాగాలు పడిన చోట్లే 'పంచారామాలు'గా వెలిశాయి. అవే అమరావతిలోని అమరారామం, ద్రాక్షారామం, పాలకొల్లులోని క్షీరారామం, భీమవరంలోని సోమారామం, సామర్లకోటలోని ఈ కుమారారామం. కుమారస్వామి స్వయంగా ఇక్కడ లింగాన్ని ప్రతిష్టించడం వల్ల దీనికి 'కుమారారామ' అనే పేరు స్థిరపడింది. శ్రీనాథ కవి సార్వభౌముడు తన 'భీమేశ్వర పురాణం'లో ఈ క్షేత్ర విశిష్టతను అద్భుతంగా వర్ణించారు. రాక్షసుల వల్ల బాధింపబడిన దేవతలు శివుని శరణు వేడగా, ఆయన తన పాశుపతాస్త్రంతో త్రిపురాసురులను దహించి, ఆ లింగ శకలాలను పవిత్ర క్షేత్రాలుగా మార్చారని ఇతిహాసం చెబుతుంది.

మరో కథనం ప్రకారం, తారకాసుర సంహార సమయంలో కుమారస్వామి ప్రయోగించిన ఆగ్నేయాస్త్రం వల్ల తారకాసురుని కంఠంలోని ప్రాణలింగం ఐదు ముక్కలుగా విడిపోయింది. ఆ ఐదు భాగాలు పడిన చోట్లే పంచారామ క్షేత్రాలుగా వెలిశాయి. అందులో కుమారస్వామి స్వయంగా ప్రతిష్టించిన క్షేత్రం కాబట్టి దీనికి కుమారారామం అనే పేరు వచ్చింది. ఈ లింగం కాలక్రమేణా పెరుగుతూ ఉండటంతో, దాని పెరుగుదలను ఆపడానికి శిల్పులు శిఖర భాగాన మేకు (చీల) కొట్టారని, అందుకే లింగంపై ఆ గుర్తులు కనిపిస్తాయని స్థానికులు చెబుతారు.

చాళుక్యుల నిర్మాణం అద్భుత వాస్తు శిల్ప శైలి

తూర్పు చాళుక్యుల వైభవానికి నిలువుటద్దం సామర్లకోటలోని కుమారారామం. ఈ క్షేత్రాన్ని సా.శ. 892-922 మధ్య తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడు నిర్మించారు. అందుకే ఇక్కడి దైవానికి ఆయన పేరు మీద 'చాళుక్య భీమేశ్వరస్వామి' అని పేరు వచ్చింది. నాటి శాసనాల ప్రకారం ఈ గ్రామాన్ని 'చాళుక్య భీమవరం' అని పిలిచేవారు. తూర్పు చాళుక్యులు సుమారు నాలుగున్నర శతాబ్దాల పాటు (సా.శ. 624 - 1076) ఆంధ్రదేశాన్ని పాలించారు. కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడితో ప్రారంభమైన ఈ వంశంలో నరేంద్ర మృగరాజు, గుణగ విజయాదిత్యుడు వంటి రాజులు కళలు, తెలుగు సాహిత్యానికి విశేష సేవలందించారు. ముఖ్యంగా రాజరాజ నరేంద్రుని కాలంలోనే నన్నయ్య గారు మహాభారత ఆంధ్రీకరణకు శ్రీకారం చుట్టారు.

ద్రాక్షారామంలోని భీమేశ్వరాలయాన్ని కూడా చాళుక్య భీముడే నిర్మించడం విశేషం. అందుకే ఈ రెండు ఆలయాలు నిర్మాణ శైలిలో, ఉపయోగించిన రాతి విషయంలో ఒకే రకంగా ఉంటాయి. సుమారు 30 ఏళ్ల పాటు సాగిన ఈ నిర్మాణ క్రమం నాటి ఇంజనీరింగ్ ప్రతిభకు అద్దం పడుతుంది. తదనంతర కాలంలో (సా.శ. 1340-1466) కాకతీయ రాజులు ఈ ఆలయానికి కొన్ని మెరుగులు దిద్ది, పునర్నిర్మించారు.

చాళుక్య, కాకతీయ శిల్పకళా రీతుల సమ్మేళనంగా ఈ ఆలయం అలరారుతోంది. ఆలయం చుట్టూ రెండు ఎత్తైన ప్రాకారాలు ఉన్నాయి. వెలుపలి ప్రాకారం ఇసుక రాతితో నిర్మించబడింది. నాలుగు దిక్కులా ప్రవేశ ద్వారాలు ఉండగా, ప్రధాన ద్వారాన్ని సూర్య ద్వారం అని పిలుస్తారు. ఆలయ స్తంభాలపై చెక్కబడిన అప్సరసల విగ్రహాలు, నాటి శిల్పుల సునిశిత నైపుణ్యాన్ని చాటిచెబుతాయి. నూరు రాతి స్తంభాలతో కూడిన మండపం పర్యాటకులను మంత్రముగ్ధులను చేస్తుంది.

ఏకశిలా నంది, ప్రాకార దేవతలు

గర్భాలయానికి ఎదురుగా ఆరు అడుగుల ఎత్తులో కొలువై ఉన్న నందీశ్వరుడు ఒకే రాతితో చెక్కబడిన ఏకశిలా విగ్రహం. ఇది అత్యంత ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. ఆలయ ప్రాకారంలో గణపతి, కాలభైరవుడు, వీరభద్రుడు, మహాకాళి, శనేశ్వర స్వామి ఉపాలయాలు ఉన్నాయి. నవగ్రహాలు కూడా ఇక్కడ కొలువై ఉన్నాయి. ప్రధాన ద్వారానికి ఒకవైపు బాలాత్రిపురసుందరి అమ్మవారు, మరోవైపు ఊయల మండపం భక్తులకు దర్శనమిస్తాయి.

రెండంతస్తుల గర్భాలయం - శివలింగ వైశిష్ట్యం

ఈ దేవాలయం ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయాన్ని పోలి ఉంటుంది. రెండు ఎత్తైన ప్రాకారాలతో నిర్మితమైన ఈ ఆలయ గోడలు ఇసుక రాతితో కట్టబడ్డాయి. గర్భాలయం రెండంతస్తుల నిర్మాణం కలిగి ఉండటం ఇక్కడి ప్రత్యేకత. ప్రధాన శివలింగం సున్నపురాయితో చేయబడింది. ఇది సుమారు 14 అడుగుల ఎత్తు ఉండి, నేల అంతస్తు నుండి పై అంతస్తు వరకు విస్తరించి ఉంటుంది. భక్తులు పై అంతస్తులోకి వెళ్లి స్వామివారి రుద్రభాగాన్ని దర్శించుకుంటారు, తరువాత కింద అంతస్తులో లింగ పాదాలను దర్శించుకోవడం ఇక్కడి ఆచారం.

ఆలయ ప్రాంగణంలో కాకతీయుల నాటి శిల్పకళా పోకడలు కూడా కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా 'కప్పస్తంభం' అని పిలిచే ఏకశిలా స్తంభంపై ఉన్న నంది విగ్రహం పర్యాటకులను ఆకట్టుకుంటుంది. గతంలో దొంగలు ఈ నందిని పడగొట్టగా, లక్ష్మి అనే భక్తురాలు రాజమండ్రి కోటిలింగాల నుండి రాయిని తెప్పించి కొత్త నందిని ప్రతిష్టించినట్లు శాసనాలు చెబుతున్నాయి.

సూర్య కిరణాల స్పర్శ - ప్రకృతి వింత

ఈ ఆలయంలో ఒక అద్భుతమైన ఖగోళ విశేషం కనిపిస్తుంది. చైత్ర, వైశాఖ మాసాల్లో సూర్య కిరణాలు ఉదయం వేళలో కుమార భీమేశ్వరుని పాదాలను తాకుతాయి. అలాగే సాయంత్రం సమయంలో సూర్య కిరణాలు అమ్మవారి పాదాలను తాకడం ఇక్కడి నిర్మాణ చాతుర్యానికి నిదర్శనం. ఈ దృశ్యాన్ని చూడటానికి భక్తులు భారీ సంఖ్యలో తరలివస్తారు.

ఉత్సవాలు, పండుగలు

కుమారారామంలో ఏటా మహా శివరాత్రి ఉత్సవాలు అత్యంత వైభవంగా జరుగుతాయి. ఫిబ్రవరి లేదా మార్చి నెలలో వచ్చే ఈ పండుగ సమయంలో వేలాది మంది భక్తులు స్వామిని దర్శించుకుంటారు. శివరాత్రికి ముందు వచ్చే ఏకాదశి రోజున స్వామివారికి, అమ్మవారికి అత్యంత వైభవంగా కళ్యాణ మహోత్సవం నిర్వహిస్తారు. ఐదు రోజుల పాటు జరిగే ఈ ఉత్సవాల్లో స్వామివారిని నంది వాహనంపై, అమ్మవారిని సింహ వాహనంపై ఊరేగిస్తారు. అలాగే దసరా నవరాత్రులు (శరన్నవరాత్రులు), కార్తీక మాసంలో నిర్వహించే విశేష పూజలు, దీపోత్సవాలు భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని కలిగిస్తాయి.

కార్తీక మాసంలో జరిగే లక్ష దీపోత్సవం, అభిషేకాలు ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలుస్తాయి. ప్రతి సోమవారం భక్తుల రద్దీ ఎక్కువగా ఉంటుంది.

పురాతన శిలాశాసనాలు - భాషా పరిరక్షణ

తెలుగు భాషా చరిత్రలో ఈ ఆలయానికి ప్రముఖ స్థానం ఉంది. సా.శ. 1147 నుండి 1494 వరకు వివిధ రాజులు, ప్రముఖులు సమర్పించిన విరాళాల వివరాలను తెలిపే అనేక శిలాశాసనాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. తెలుగు భాషకు సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన శిలాశాసనాల్లో ఇవి ఒకటిగా పరిశోధకులు గుర్తిస్తున్నారు. చరిత్ర పరిశోధకులకు ఈ ఆలయం ఒక విజ్ఞాన గని.

ప్రయాణ౦, వసతులు

సామర్లకోట రైల్వే జంక్షన్ నుండి ఈ ఆలయం కేవలం ఒక కిలోమీటరు దూరంలోనే ఉంది. కాకినాడ నుండి నిత్యం బస్సు సౌకర్యం కలదు. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ వారు ఒకే రోజులో ఐదు పంచారామాలను దర్శించే ప్రత్యేక ప్యాకేజీ బస్సులను నిర్వహిస్తారు. సుమారు 700 కిలోమీటర్ల మేర సాగే ఈ యాత్ర భక్తులకు ఎంతో సౌకర్యవంతంగా ఉంటుంది. ఆలయ పరిసరాల్లో భక్తుల బస కోసం వసతి గృహాలు కూడా అందుబాటులో ఉన్నాయి.

సామర్లకోట రైల్వే జంక్షన్ చెన్నై-హౌరా ప్రధాన రైల్వే మార్గంలో ఉండటం వల్ల రవాణా సౌకర్యం చాలా సులభం. కాకినాడకు 12 కి.మీ, రాజమండ్రికి 52 కి.మీ దూరంలో ఉన్న ఈ క్షేత్రానికి నిత్యం బస్సు సర్వీసులు ఉంటాయి. యాత్రికుల బస కోసం స్థానికంగా వసతి గృహాలు, అన్నదాన సత్రాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్ పర్యాటక శాఖ కూడా పంచారామ దర్శనం కోసం ప్రత్యేక బస్సులను నడుపుతోంది.

ఆధ్యాత్మిక శాంతిని, శిల్పకళా సౌందర్యాన్ని ఒకే చోట చూడాలనుకునే వారికి కుమారభీమారామం ఒక అద్భుత గమ్యస్థానం. వేల ఏళ్ల చరిత్ర కలిగిన ఈ పుణ్యక్షేత్రం నేటికీ తన వైభవాన్ని కోల్పోకుండా భక్తులకు దివ్యదర్శనాన్ని అందిస్తోంది.