మహిళల రిజర్వేషన్ అంశాన్ని పార్లమెంటు సీట్ల పెంపుకు ముడిపెట్టడం న్యాయమేనా?
భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో మహిళల రాజకీయ ప్రతినిధిత్వాన్ని పెంచే లక్ష్యంతో ఆమోదం పొందిన మహిళల రిజర్వేషన్ చట్టం. తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న లింగ అసమానతకు ఇది ఒక సవరణాత్మక అడుగు అనే అభిప్రాయం బలపడింది. అయితే ఈ చట్టం అమలు డిలిమిటేషన్ ప్రక్రియ పూర్తయ్యాకే జరగాలి అనే షరతు చేర్చడం చర్చకు దారి తీసింది. ఈ క్రమపద్ధతి నిజంగా అవసరమైన పరిపాలనా చర్యా? లేక మహిళల న్యాయాన్ని మరింత కాలం వాయిదా వేయడానికి రాజకీయ వ్యూహమా? అన్న ప్రశ్న ఇప్పుడు ప్రధానంగా నిలుస్తోంది.
డిలిమిటేషన్ అంటే జనాభా ఆధారంగా లోక్సభ, అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను పునర్వ్యవస్థీకరించడం. “ఒక వ్యక్తి - ఒక ఓటు” అనే ప్రజాస్వామ్య సూత్రాన్ని నిలబెట్టేందుకు ఇది అవసరం. అయితే భారతదేశంలో రాష్ట్రాల మధ్య జనాభా పెరుగుదల సమానంగా లేదు. ఉత్తర భారత రాష్ట్రాల్లో జనాభా వేగంగా పెరిగితే, దక్షిణ రాష్ట్రాలు జనాభా నియంత్రణలో మెరుగైన ఫలితాలు సాధించాయి. ఈ నేపథ్యంలో జనాభా ఆధారంగా డిలిమిటేషన్ చేస్తే ఉత్తర రాష్ట్రాలకు అధిక ప్రాతినిధ్యం లభించే అవకాశం ఉంది. దక్షిణ రాష్ట్రాలు తమ రాజకీయ ప్రభావం తగ్గిపోతుందనే ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. ఈ వివాదాస్పద పరిస్థితిలో మహిళల రిజర్వేషన్ను డిలిమిటేషన్తో అనుసంధానించడం మరింత సందేహాలకు తావిస్తోంది.
ప్రభుత్వం వాదన ప్రకారం, తాజా డిలిమిటేషన్ తర్వాతే రిజర్వేషన్ అమలు చేస్తే సమానత్వం మెరుగ్గా సాధ్యమవుతుంది. కొత్త నియోజకవర్గాల క్రమంలో మహిళలకు కేటాయించే సీట్ల పంపిణీ సమర్థవంతంగా ఉండగలదని వారు చెబుతున్నారు. అలాగే రోటేషన్ విధానం అమలు చేయడం కూడా సులభమవుతుందని అభిప్రాయం. కానీ ఈ వాదనకు వ్యతిరేకంగా విమర్శకులు ముఖ్యమైన ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతున్నారు.
ముఖ్యంగా, జనగణన ఆలస్యం కావడం వల్ల ఇప్పటికే అనిశ్చితి నెలకొంది. 2021లో జరగాల్సిన జనగణన ఇంకా పూర్తికాలేదు. దాని తర్వాత జరిగే డిలిమిటేషన్ ప్రక్రియ కూడా సమయం తీసుకునే అవకాశం ఉంది. ఈ నేపథ్యంలో మహిళల రిజర్వేషన్ అమలు ఎప్పుడు జరుగుతుందో స్పష్టత లేదు. చట్టం ఆమోదం పొందినప్పటికీ, అది వాస్తవంలో ఎప్పుడు అమల్లోకి వస్తుందో తెలియని పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఇది న్యాయాన్ని వాయిదా వేయడమేనా అన్న సందేహాన్ని బలపరుస్తోంది.
ఇంకా ఒక ముఖ్యమైన అంశం ప్రక్రియ పరిపూర్ణతకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం వల్ల న్యాయం ఆలస్యం అవుతుందా? మహిళల తక్కువ ప్రాతినిధ్యం కొత్త సమస్య కాదు. దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న అసమానత. అయితే స్థానిక సంస్థలలో గ్రామపంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలలో మహిళల రిజర్వేషన్ అమలు వల్ల పెద్ద మార్పు కనిపించింది. మహిళలు నాయకత్వంలోకి రావడం, పాలనలో భాగస్వామ్యం పెరగడం, స్థానిక సమస్యలకు సమాధానాలు మెరుగుపడడం వంటి ఫలితాలు నమోదయ్యాయి. ఈ అనుభవం ఆధారంగా పార్లమెంట్ స్థాయిలో కూడా రిజర్వేషన్ అమలు చేయవచ్చని పలువురు భావిస్తున్నారు.
అయితే డిలిమిటేషన్ లేకుండా అమలు చేస్తే కొన్ని అసమానతలు ఉండవచ్చు అనే వాదనను పూర్తిగా విస్మరించలేము. కానీ తాత్కాలికంగా ప్రస్తుత నియోజకవర్గాల క్రమంలోనే రిజర్వేషన్ అమలు చేసి, తరువాత డిలిమిటేషన్ అనంతరం సవరించుకోవడం వంటి మార్గాలు కూడా ఉన్నాయి. ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలు చాలాసార్లు దశలవారీగా అమలు అవుతాయి. పరిపూర్ణ పరిస్థితుల కోసం నిరీక్షించడం వల్ల సంస్కరణలే ఆలస్యమయ్యే ప్రమాదం ఉంది.
ఇక్కడ రాజకీయ కోణం కూడా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మహిళల రిజర్వేషన్ అమలు తక్షణం జరిగితే రాజకీయ పార్టీలకు తమ అభ్యర్థుల ఎంపికలో మార్పులు చేయాల్సి ఉంటుంది. సాంప్రదాయ శక్తి సమీకరణాలు దెబ్బతింటాయి. ఈ ప్రభావాన్ని వాయిదా వేయడానికి డిలిమిటేషన్ అనే షరతు ఉపయోగపడుతుందనే విమర్శలు ఉన్నాయి. చట్టాన్ని ఆమోదించడం ద్వారా రాజకీయ క్రెడిట్ పొందుతూ, అమలు విషయంలో ఆలస్యం చేయడం అనేది ఒక వ్యూహంగా కనిపిస్తోంది.
మరో ముఖ్యమైన అంశం మహిళల రిజర్వేషన్లో అంతర్గత సమానత్వం. ఇతర వెనుకబడిన వర్గాల మహిళలకు ప్రత్యేక ఉపకోటాలు అవసరమా అనే చర్చ ఇంకా పరిష్కారం కాలేదు. డిలిమిటేషన్ ఈ సమస్యకు ప్రత్యక్ష పరిష్కారం కాదు. కానీ అమలు ఆలస్యం కావడం వల్ల ఈ కీలక చర్చ కూడా ముందుకు సాగడం లేదు.
ఈ నేపథ్యంలో ప్రధాన ప్రశ్న మహిళల రాజకీయ ప్రాతినిధ్యాన్ని అత్యవసర ప్రజాస్వామ్య అవసరంగా చూస్తామా? లేక పరిపాలనా సిద్ధత పూర్తయ్యే వరకు వేచి చూడాల్సిన సంస్కరణగా భావిస్తామా? డిలిమిటేషన్ అవసరమే. కానీ అది మహిళల హక్కులకు అడ్డంకిగా మారకూడదు. సమతుల్య దృక్పథం అవసరం ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లోనే రిజర్వేషన్ అమలు ప్రారంభించి, భవిష్యత్తులో డిలిమిటేషన్ అనంతరం సవరించుకోవడం ఒక సాధ్యమైన మార్గం.
మొత్తానికి, మహిళల రిజర్వేషన్ చట్టం ఉద్దేశ్యం ఎంత గొప్పదైనా, అది సమయానుకూలంగా అమలు కానప్పటికీ ప్రయోజనం ఉండదు. సంస్కరణల క్రమపద్ధతి పరిపాలనా అంశం మాత్రమే. కానీ న్యాయం ఆలస్యం కావడం ప్రజాస్వామ్యానికి నష్టం. భారతదేశం సమగ్ర, సమాన ప్రతినిధిత్వం కలిగిన ప్రజాస్వామ్యంగా ఎదగాలంటే మహిళల స్వరాన్ని ఆలస్యం చేయకుండా ప్రధాన ప్రవాహంలోకి తీసుకురావడం అత్యవసరం.