జల సమృద్ధి దిశగా భారత్ అడుగులు

భారతదేశం వంటి వ్యవసాయ ఆధారిత దేశంలో నీరు కేవలం ఒక ప్రాకృతిక వనరు మాత్రమే కాదు, అది ఆర్థిక వ్యవస్థకు వెన్నెముక, కోట్ల మంది జీవనోపాధికి ఆధారం. పెరుగుతున్న జనాభా, మారుతున్న వాతావరణ పరిస్థితులు పారిశ్రామిక అవసరాల దృష్ట్యా జల వనరుల నిర్వహణ అనేది ఒక సవాలుగా మారింది. ఈ సవాలును అధిగమించడానికి భారత ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన అత్యంత వ్యూహాత్మకమైన పథకమే 'రివర్ బేసిన్ మేనేజ్‌మెంట్' (ఆర్బీఎం). ఏప్రిల్ 17, 2026న వెలువడిన తాజా నివేదిక ప్రకారం, ఈ పథకం కేవలం ప్రాజెక్టుల నిర్మాణానికే పరిమితం కాకుండా, నదీ పరివాహక ప్రాంతాలన్నింటినీ ఒకే యూనిట్‌గా పరిగణించి, ఉపరితల, భూగర్భ జలాలను శాస్త్రీయంగా నిర్వహించే ఒక బృహత్తర యజ్ఞంగా రూపుదిద్దుకుంది. 2026-27 నుండి 2030-31 వరకు ఈ పథకాన్ని రూ.2183 కోట్ల భారీ బడ్జెట్‌తో కొనసాగించాలని నిర్ణయించడం, దేశ జల భద్రత పట్ల ప్రభుత్వానికి ఉన్న నిబద్ధతను చాటిచెబుతోంది.

పథకం నేపథ్యం

నదీ పరివాహక ప్రాంత నిర్వహణ అనేది జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని జల వనరులు, నదీ అభివృద్ధి, గంగా పునరుజ్జీవన విభాగం ద్వారా అమలు చేయబడుతున్న ఒక కేంద్ర రంగ పథకం. గతంలో (2021-26) ఈ పథకానికి రూ.1276 కోట్లు కేటాయించగా, ఇప్పుడు దానిని గణనీయంగా పెంచి రూ.2183 కోట్లకు చేర్చడం గమనార్హం. ఈ పథకం ప్రధానంగా బ్రహ్మపుత్ర, బరాక్, తీస్తా, సింధు వంటి వ్యూహాత్మక నదీ పరివాహక ప్రాంతాలపై దృష్టి సారిస్తుంది. భారతదేశంలోని ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్ వంటి కఠినమైన భౌగోళిక పరిస్థితులు ఉన్న ప్రాంతాల్లో జల వనరుల వినియోగం, వరద నియంత్రణ, పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడటమే ఈ పథకం ప్రాథమిక లక్ష్యం. ఇది కేవలం ఒక ఇంజనీరింగ్ ప్రాజెక్ట్ కాదు, సామాజిక-ఆర్థిక అభివృద్ధికి ఇంధనంగా నిలుస్తోంది.

సంస్థాగత నిర్మాణం

ఆర్బీఎం పథకం విజయం మూడు ప్రధాన సంస్థల సమన్వయంపై ఆధారపడి ఉంది. బ్రహ్మపుత్ర బోర్డు, సెంట్రల్ వాటర్ కమిషన్, నేషనల్ వాటర్ డెవలప్‌మెంట్ ఏజెన్సీ. బ్రహ్మపుత్ర బోర్డు ఈశాన్య భారతంలో వరద నిర్వహణ, కోత నివారణ బాధ్యతలను చూస్తుండగా, సీడబ్ల్యూసీ వ్యూహాత్మక ప్రాంతాలలో ప్రాజెక్టుల సర్వే, పరిశోధన, సమగ్ర ప్రాజెక్ట్ నివేదికల తయారీలో నిమగ్నమై ఉంది. ఇక నేషనల్ వాటర్ డెవలప్‌మెంట్ ఏజెన్సీ దేశవ్యాప్తంగా నదుల అనుసంధాన ప్రక్రియను వేగవంతం చేసే బాధ్యతను తీసుకుంది. ఈ మూడు సంస్థలు కలిసి నదీ పరివాహక ప్రాంతాల మాస్టర్ ప్లాన్‌లను రూపొందించడం ద్వారా, నీటి లభ్యతను అంచనా వేయడం నుండి పంపిణీ వరకు ప్రతి అడుగును పక్కా ప్రణాళికతో అమలు చేస్తున్నాయి.

అత్యాధునిక సాంకేతికత వినియోగం

సాంప్రదాయ పద్ధతులకు భిన్నంగా, 2026 దశకంలో ఆర్బీఎం పథకం హైటెక్ హంగులను అద్దుకుంది. రిమోట్ సెన్సింగ్, జియోగ్రాఫిక్ ఇన్ఫర్మేషన్ సిస్టమ్, లైడార్, డ్రోన్ ఆధారిత సర్వేలను విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. కఠినమైన హిమాలయ పర్వత ప్రాంతాలలో, దట్టమైన అడవుల గుండా ప్రవహించే నదుల తీరును అంచనా వేయడానికి ఈ సాంకేతికత అత్యంత కీలకం. అధునాతన హైడ్రోలాజికల్ మోడలింగ్ టూల్స్ ద్వారా రాబోయే వరదలను ముందే ఊహించడం, నదీ తీరాల కోతను శాస్త్రీయంగా విశ్లేషించడం ఇప్పుడు సాధ్యమవుతోంది. దీనివల్ల ప్రాజెక్టుల రూపకల్పనలో కచ్చితత్వం పెరగడమే కాకుండా, ప్రజాధనం వృధా కాకుండా రక్షించబడుతోంది.

ఈశాన్య భారతంలో జల విప్లవం

బ్రహ్మపుత్ర, బరాక్ నదులు ఈశాన్య భారతానికి జీవనాధారాలు, కానీ అవే నదులు ప్రతి ఏటా వరదలతో విధ్వంసాన్ని కూడా సృష్టిస్తాయి. ఆర్బీఎం పథకం కింద బ్రహ్మపుత్ర బోర్డు చేపట్టిన చర్యలు అద్భుతమైన ఫలితాలను ఇస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా అస్సాంలోని మాజులి ద్వీపాన్ని కోత నుండి రక్షించడానికి చేపట్టిన రివెట్‌మెంట్ పనులు, స్పుర్ల నిర్మాణం ఒక మైలురాయిగా నిలిచాయి. వరద ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో ఎత్తైన వేదికల నిర్మాణం ద్వారా ప్రజలకు, పశువులకు రక్షణ కల్పిస్తున్నారు. కేవలం మౌలిక సదుపాయాలే కాకుండా, కొండ ప్రాంతాల్లో 'స్ప్రింగ్ షెడ్ మేనేజ్‌మెంట్' (నీటి బుగ్గల నిర్వహణ) ద్వారా స్థానిక గిరిజన తెగలకు తాగునీరు, సాగునీరు అందేలా చర్యలు తీసుకుంటున్నారు.

సింధు, తీస్తా పరివాహక ప్రాంతాల వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత

జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్ ప్రాంతాల్లోని సింధునదీ పరివాహక ప్రాంతం కేవలం నీటి అవసరాలకే కాకుండా, జాతీయ భద్రత పరంగా కూడా కీలకమైంది.ఆర్బీఎం పథకం కింద ఈ ప్రాంతాల్లోని జల వనరుల వినియోగానికి అధిక ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నారు. సింధు నదీ జలాల ఒప్పందానికి లోబడి, భారత్ తన వాటా నీటిని గరిష్టంగా వినియోగించుకోవడానికి అవసరమైన డ్యామ్‌లు, హైడ్రోపవర్ ప్రాజెక్టుల కోసం సీడబ్ల్యూసీ వేగంగా డీపీఆర్ లను సిద్ధం చేస్తోంది. అలాగే తీస్తా నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో సిక్కిం, పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రయోజనాలను కాపాడుతూ, వరద నియంత్రణ, విద్యుత్ ఉత్పత్తికి ప్రాధాన్యతనిస్తున్నారు.

నదుల అనుసంధానం- సుదూర స్వప్నం సాకారం

నేషనల్ వాటర్ డెవలప్‌మెంట్ ఏజెన్సీ ఆధ్వర్యంలో జరుగుతున్న నదుల అనుసంధాన ప్రక్రియ ఆర్బీఎంలో ఒక భాగం. దేశంలోని మిగులు నీరు ఉన్న నదులను, నీటి ఎద్దడి ఉన్న ప్రాంతాలతో కలపడం ద్వారా కరువును శాశ్వతంగా పారద్రోలవచ్చు. ఇప్పటివరకు 30 లింక్ ప్రాజెక్టులను గుర్తించి, వాటన్నింటికీ ముందస్తు సాధ్యాసాధ్యాల నివేదికలు పూర్తి చేశారు. 15 లింక్ ప్రాజెక్టులకు సంబంధించిన సమగ్ర నివేదికలు సిద్ధంగా ఉన్నాయి. ఇందులో బీహార్‌లోని కోసి-మెచి అంతర్రాష్ట్ర లింక్ వంటి ప్రాజెక్టులు వేగంగా ముందుకు సాగుతున్నాయి. ఈ అనుసంధానం వల్ల కోట్లాది ఎకరాల అదనపు ఆయకట్టు సాగులోకి రావడమే కాకుండా, అంతర్గత జల రవాణాకు కూడా మార్గం సుగమమవుతుంది.

దక్షిణ భారతదేశంలో నదుల అనుసంధానం అనేది ఈ ప్రాంతంలోని నీటి ఎద్దడిని తీర్చి, వ్యవసాయ రంగాన్ని సుస్థిరం చేసే ఒక బృహత్తర ప్రాజెక్ట్. ప్రధానంగా గోదావరి నదిలోని మిగులు జలాలను కృష్ణా, పెన్నా, కావేరి నదులకు మళ్లించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం. 'గోదావరి (ఇచ్చంపల్లి) - కావేరి (గ్రాండ్ ఆనకట్ట)' లింక్ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక, తమిళనాడు రాష్ట్రాలకు సాగునీరు, తాగునీరు అందించేందుకు ప్రణాళికలు సిద్ధమయ్యాయి. దీనివల్ల కరువు పీడిత రాయలసీమ, తమిళనాడులోని వెనుకబడిన జిల్లాలకు ప్రాణాధారమైన నీరు అందుతుంది.

ఈ అనుసంధాన ప్రక్రియ కేవలం సాగునీటికే పరిమితం కాకుండా, అంతర్గత జల రవాణా మెరుగుపడటానికి,భూగర్భ జల మట్టాలు పెరగడానికి ఎంతో దోహదపడుతుంది. నేషనల్ వాటర్ డెవలప్‌మెంట్ ఏజెన్సీ ఈ ప్రాజెక్టులకు సంబంధించి ఇప్పటికే సమగ్ర ప్రాజెక్ట్ నివేదికలను సిద్ధం చేసింది. అయితే, రాష్ట్రాల మధ్య నీటి పంపిణీ వాటాలు, పర్యావరణ అనుమతుల వంటి అంశాలు సవాలుగా మారాయి. ఈ ప్రాజెక్టులు పూర్తయితే దక్షిణ భారతం జల సమృద్ధిని సాధించి, పారిశ్రామిక, ఆర్థిక రంగాల్లో అగ్రగామిగా నిలిచే అవకాశం ఉంది.

పర్యావరణ పరిరక్షణ, సుస్థిరత

అభివృద్ధి అంటే కేవలం కాంక్రీటు కట్టడాలు మాత్రమే కాదని ఆర్బీఎం పథకం నిరూపిస్తోంది. నదీ వ్యవస్థల పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడటం ఈ పథకంలో అంతర్భాగం. బయో-ఇంజనీరింగ్ పద్ధతుల ద్వారా నదీ తీరాలను పటిష్టం చేయడం, నదుల్లో సహజ ప్రవాహానికి ఆటంకం కలగకుండా చూడటం వంటి చర్యలు తీసుకుంటున్నారు. నదీ పరివాహక ప్రాంతాల్లోని అడవుల పెంపకం, చిత్తడి నేలల పునరుద్ధరణ ద్వారా జీవవైవిధ్యాన్ని కాపాడుతున్నారు. ఇది కేవలం ప్రస్తుత అవసరాలకే కాకుండా, భవిష్యత్ తరాలకు స్వచ్ఛమైన నదులను అందించే దిశగా సాగుతున్న ప్రయత్నం.

సామాజిక భాగస్వామ్యం

ఆర్బీఎం పథకంలో ఒక ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఇది కేవలం ప్రభుత్వ యంత్రాంగంతోనే ఆగకుండా స్థానిక ప్రజలను భాగస్వాములను చేస్తోంది. ముఖ్యంగా ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లోని గిరిజన తెగలు తరతరాలుగా పాటిస్తున్న సంప్రదాయ జల నిర్వహణ పద్ధతులను శాస్త్రీయంగా మెరుగుపరిచి అమలు చేస్తున్నారు. 'నీహారి' వంటి సంస్థల ద్వారా స్థానిక అధికారులకు, యువతకు శిక్షణ ఇస్తున్నారు. కమ్యూనిటీ ఆధారిత జోక్యాల వల్ల ప్రాజెక్టుల పట్ల ప్రజల్లో యాజమాన్య బాధ్యత పెరుగుతోంది. ఇది గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడంతో పాటు, వలసలను తగ్గించడానికి కూడా దోహదపడుతోంది.

సవాళ్లు, అధిగమించే మార్గాలు

పథకం అమలులో అనేక సవాళ్లు ఉన్నాయి. కఠినమైన భౌగోళిక పరిస్థితులు, పరిమితంగా ఉండే పని కాలం, సరిహద్దు నదుల విషయంలో ఉండే అంతర్జాతీయ చిక్కులు ప్రధానమైనవి. అయితే, కేంద్ర ప్రభుత్వం 100శాతం నిధులు సమకూర్చడం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు సాంకేతిక సహకారం అందించడం ద్వారా ఈ అడ్డంకులను అధిగమిస్తోంది. జమ్మూ కాశ్మీర్, సిక్కిం, మణిపూర్ వంటి రాష్ట్రాల్లో ఆర్థిక, సాంకేతిక సామర్థ్యం తక్కువగా ఉన్నందున, కేంద్రమే నేరుగా రంగంలోకి దిగి ప్రాజెక్టులను ముందుకు నడిపిస్తోంది. ఇది సమగ్ర జాతీయ అభివృద్ధికి బాటలు వేస్తోంది.

జల భద్రతతోనే దేశ భద్రత

మొత్తంగా చూస్తే, నదీ పరివాహక ప్రాంత నిర్వహణ పథకం అనేది రాబోయే ఐదేళ్లలో భారతదేశ రూపురేఖలను మార్చబోయే ఒక గొప్ప సంస్కరణ. 2031 నాటికి ఈ పథకం ద్వారా లభించే ఫలితాలు దేశ ఆహార భద్రతను, ఇంధన భద్రతను, పర్యావరణ భద్రతను సుస్థిరం చేస్తాయి. శాస్త్రీయ అంచనాలు, అత్యాధునిక మౌలిక సదుపాయాలు, ప్రజా భాగస్వామ్యం కలగలిసిన ఈ నమూనా ప్రపంచ దేశాలకు ఆదర్శంగా నిలుస్తుంది. నీటి చుక్కను వృధా చేయకుండా, ప్రతి నదిని దేశ ప్రగతికి అనుసంధానించడమే లక్ష్యంగా సాగుతున్న ఈ ప్రయాణం సఫలీకృతం కావాలని ఆకాంక్షిద్దాం.