వ్యర్థం నుండి ఇందనం: గాంధీనగర్ విద్యాసంస్థ ఆదర్శం
నేటి ఆధునిక ప్రపంచంలో ఇంధన అవసరాలు పెరుగుతున్న కొద్దీ, పర్యావరణానికి హాని కలగని ప్రత్యామ్నాయ ఇంధనాల అన్వేషణ అనివార్యమైంది. స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్-అర్బన్ 2.0 స్ఫూర్తితో, గుజరాత్ రాజధాని గాంధీనగర్లోని ఒక విద్యాసంస్థ అద్భుతమైన విజయాన్ని సాధించింది. శాస్త్రీయ వ్యర్థాల నిర్వహణ ద్వారా ఇంధన స్వయం సమృద్ధిని ఎలా సాధించవచ్చో ఈ సంస్థ నిరూపించింది. వ్యర్థాలను కేవలం చెత్తగా చూడకుండా, వాటిని విలువైన వనరుగా మార్చి ఇతర సంస్థలకు మార్గదర్శిగా నిలిచింది.
పాతపద్దతులకు కొత్త రూపం
ప్రాచీన భారతదేశంలో ప్రతి ఇల్లు, విద్యాసంస్థ (గురుకులాలు) ప్రకృతితో మమేకమై జీవించేవి. ఆ కాలంలో పశుసంపద కేవలం పాడి కోసం మాత్రమే కాకుండా, దేశీయ ఇంధన అవసరాలకు ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. పేడను పిడకలుగా మార్చి వంటకు ఉపయోగించడం లేదా మట్టితో చేసిన గోబర్ గ్యాస్ వంటి ప్రాథమిక నమూనాలను వాడటం మన సంస్కృతిలో భాగం. నాడు ప్రతి గ్రామం ఒక స్వయం సమృద్ధి గల యూనిట్లా పనిచేసేది. వ్యర్థం అనే మాటే వినిపించేది కాదు. కానీ, కాలక్రమేణా ఆధునికత పేరుతో మనం ఎల్పీజీ సిలిండర్లు,శిలాజ ఇంధనాలపై విపరీతంగా ఆధారపడటం మొదలుపెట్టాం. ఈ క్రమంలో మన పెరట్లోనే ఉన్న సహజ వనరులను విస్మరించి, ఖరీదైన, పర్యావరణానికి హాని చేసే కృత్రిమ పద్ధతులకు అలవాటు పడ్డాం. ఫలితంగా మన పురాతన ఇంధన నిర్వహణ పద్ధతులు దాదాపు కనుమరుగయ్యాయి.
అయితే, మారుతున్న పర్యావరణ పరిస్థితులు, పెరుగుతున్న ఇంధన ధరల వల్ల ఇప్పుడు మళ్ళీ మన మూలాల్లోని ఆ పాత పద్ధతుల అవసరం ఏర్పడింది. గాంధీనగర్ విద్యాసంస్థ చేస్తున్న ఈ ప్రయోగం నిజానికి మన పూర్వీకులు పాటించిన "వ్యర్థం నుండి సంపద" అనే సూత్రానికి ఆధునిక రూపమే. ఒకప్పుడు గ్రామీణ భారతం గర్వంగా పాటించిన ఈ పద్ధతి, నేడు శాస్త్రీయ మెరుగులు దిద్దుకుని బయో గ్యాస్ ప్లాంట్ల రూపంలో పునర్జీవం పోసుకుంటోంది. శిలాజ ఇంధనాల నిల్వలు తరిగిపోతున్న వేళ, కాలుష్యం కోరలు చాస్తున్న తరుణంలో, మన పశుసంపదను, సేంద్రియ వ్యర్థాలను వాడుకుని శక్తిని ఉత్పత్తి చేసుకోవడమే ఏకైక ప్రత్యామ్నాయం. పాత తరం తెలివితేటలను కొత్త తరం సాంకేతికతతో జోడించి, మళ్ళీ ఇంధన స్వయం సమృద్ధి వైపు అడుగులు వేయాల్సిన అత్యవసర స్థితి నేడు ప్రపంచవ్యాప్తంగా నెలకొంది.
అదాలజ్ సమీపంలోని అద్భుతం
గాంధీనగర్ జిల్లా అదాలజ్ సమీపంలో ఉన్న 'శ్రీమతి మాణెక్బా వినయ్ విహార్ ఎడ్యుకేషనల్ కాంప్లెక్స్' ఈ వినూత్న ప్రయోగానికి వేదికైంది. వసుమతి చారిటబుల్ ట్రస్ట్ ఆధ్వర్యంలో నడుస్తున్న ఈ సంస్థ, సంప్రదాయ వంట గ్యాస్పై ఆధారపడటాన్ని పూర్తిగా నిలిపివేసింది. పర్యావరణ అనుకూలమైన బయో గ్యాస్ వ్యవస్థను అమలు చేయడం ద్వారా ఈ సంస్థ తన రోజువారీ అవసరాలను తీర్చుకోవడమే కాకుండా, పచ్చని ప్రాంగణంగా గుర్తింపు పొందింది.
వందలాది మందికి పోషకాహారం
ఈ విద్యాసంస్థ ప్రాంగణంలో ప్రతిరోజూ సుమారు 500 మందికి పైగా భోజన సౌకర్యం కల్పిస్తున్నారు. ఇందులో సుమారు 250 మంది హాస్టల్ విద్యార్థులకు రోజుకు రెండు పూటల భోజనం, అలాగే ప్రాంగణంలో నివసించే 15 మంది సిబ్బంది కుటుంబాల అవసరాలు ఉన్నాయి. ఇంత భారీ స్థాయిలో వంట చేయడానికి సాధారణంగా పెద్ద మొత్తంలో ఇంధనం అవసరమవుతుంది. కానీ, ఇక్కడ ఒక్క గ్యాస్ సిలిండర్ కూడా వాడకుండానే వంటలన్నీ సిద్ధమవుతున్నాయి.
బయో గ్యాస్ ప్లాంట్ల సామర్థ్యం
ఈ సంస్థలో రెండు భారీ బయో గ్యాస్ ప్లాంట్లను ఏర్పాటు చేశారు. వీటి మొత్తం సామర్థ్యం రోజుకు 90 క్యూబిక్ మీటర్లు. శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో నిర్మించిన ఈ ప్లాంట్లు నిరంతరం గ్యాస్ను ఉత్పత్తి చేస్తూ వంట గదికి సరఫరా చేస్తున్నాయి. ఈ గ్యాస్ ఉత్పత్తి వ్యవస్థ అత్యంత సురక్షితమైనది, సమర్థవంతమైనది. దీనివల్ల వంట గదిలో పొగ ఉండదు, పాత్రలు నల్లబడవు, ఖర్చు కూడా ఉండదు.
ముడి సరుకు - గోశాల తోడ్పాటు
ఈ బయో గ్యాస్ ఉత్పత్తికి ప్రధాన వనరు ట్రస్ట్ నిర్వహిస్తున్న గోశాల. ఇక్కడ ఉన్న 222 ఆవుల నుండి సేకరించిన పేడను గ్యాస్ తయారీకి ఉపయోగిస్తున్నారు. దీనితో పాటు కిచెన్ నుండి వచ్చే తడి వ్యర్థాలు (కూరగాయల ముక్కలు, మిగిలిపోయిన ఆహారం), సమీప పొలాల నుండి వచ్చే వ్యవసాయ వ్యర్థాలను కూడా ఇందులో ఉపయోగిస్తారు. ఇలా లభించే వ్యర్థాలను ఒక తొట్టిలో కలిపి ప్లాంట్ లోకి పంపడం ద్వారా గ్యాస్ ఉత్పన్నమవుతుంది.
ఈ ప్రాజెక్ట్ వల్ల సంస్థకు ఆర్థికంగా భారీ ప్రయోజనం చేకూరింది. ఒకవేళ ఈ బయో గ్యాస్ ప్లాంట్ లేకపోయి ఉంటే, నెలకు సుమారు 30 ఎల్పీజీ సిలిండర్లు అవసరమయ్యేవని అధికారులు పేర్కొన్నారు. ప్రస్తుత గ్యాస్ ధరలను బట్టి చూస్తే, ఏడాదికి లక్షలాది రూపాయల ఇంధన ఖర్చును ఈ ప్లాంట్ ఆదా చేస్తోంది. ఒకసారి పెట్టుబడి పెడితే, దశాబ్దాల పాటు ఉచితంగా ఇంధనం పొందే అవకాశం దీనివల్ల లభించింది.
బయో గ్యాస్ ఉత్పత్తిలో గ్యాస్ రావడమే కాకుండా, ఉప-ఉత్పత్తిగా 'స్లర్రీ' (పేడ మిశ్రమం) లభిస్తుంది. ఇది నత్రజని అధికంగా ఉండే అద్భుతమైన సేంద్రియ ఎరువు. ఈ స్లర్రీని విద్యాసంస్థ పరిధిలోని పొలాల్లో ఎరువుగా వాడుతున్నారు. దీనివల్ల రసాయనిక ఎరువుల వాడకం పూర్తిగా తగ్గిపోయింది. ప్లాంట్ ద్వారా గ్యాస్, పొలాలకు ఎరువు లభించడంతో ఇది ఒక పరిపూర్ణమైన వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిదర్శనంగా నిలిచింది.
ఆరోగ్యకరమైన వ్యవసాయం
ఈ సేంద్రియ ఎరువును ఉపయోగించి పండించిన పంటలు పూర్తి ఆరోగ్యకరమైనవి. రసాయనాలు లేని కూరగాయలు, ధాన్యాలను విద్యార్థులకు అందించడం ద్వారా వారి ఆరోగ్యం మెరుగుపడుతోంది. నేల సారవంతం అవ్వడమే కాకుండా, భూగర్భ జలాలు కూడా కలుషితం కాకుండా ఈ పద్ధతి కాపాడుతోంది. ఇలా పర్యావరణాన్ని కాపాడుతూనే పౌష్టికాహారాన్ని అందించడం ఈ సంస్థ ప్రత్యేకత.
ప్రభుత్వ ప్రోత్సాహం
గుజరాత్ ఎనర్జీ డెవలప్మెంట్ ఏజెన్సీ ఇటువంటి ప్లాంట్ల ఏర్పాటుకు భారీగా ఆర్థిక సహాయం అందిస్తోంది. 25 నుండి 85 క్యూబిక్ మీటర్ల సామర్థ్యం ఉన్న ప్లాంట్లకు రాయితీలు ఇస్తోంది. ముఖ్యంగా లాభాపేక్ష లేని సంస్థలకు 75 శాతం వరకు సబ్సిడీని అందిస్తూ ఇంధన విప్లవానికి బాటలు వేస్తోంది. 'ఇన్స్టిట్యూషనల్ బయో గ్యాస్ ప్లాంట్ స్కీమ్' ద్వారా అనేక సంస్థలు ఇప్పుడు ఈ బాటలో పయనిస్తున్నాయి.
గుజరాత్ వ్యాప్తంగా విస్తరణ
గత ఐదేళ్లలో గుజరాత్ రాష్ట్రవ్యాప్తంగా సుమారు 193 సంస్థాగత బయో గ్యాస్ ప్లాంట్లు ఏర్పాటయ్యాయి. గోశాలలు, పాఠశాలలు, కాలేజీలు, ఆశ్రమాల్లో ఈ ప్లాంట్లు విజయవంతంగా నడుస్తున్నాయి. పర్యావరణ కాలుష్యాన్ని తగ్గించడంలో, శాస్త్రీయ వ్యర్థాల నిర్వహణలో గుజరాత్ దేశంలోనే అగ్రగామిగా నిలుస్తోంది. వ్యర్థాల నుండి సంపదను సృష్టించడంలో ఈ రాష్ట్రం ఒక రోల్ మోడల్గా మారింది.
స్వచ్ఛ భారత్ 2.0 లక్ష్యం
స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్-అర్బన్ 2.0 కేవలం వీధులను శుభ్రం చేయడం మాత్రమే కాదు, వ్యర్థాలను ఇంధనంగా మార్చడం కూడా ఒక ప్రధాన లక్ష్యం. పట్టణాలు, నగరాల్లో పేరుకుపోతున్న సేంద్రియ వ్యర్థాలను ఇలా బయో గ్యాస్ ప్లాంట్లకు మళ్లించడం ద్వారా చెత్త నిల్వలు తగ్గుతాయి. కమ్యూనిటీల భాగస్వామ్యంతో సాగే ఇటువంటి కార్యక్రమాలు సుస్థిర అభివృద్ధికి పునాదులు వేస్తాయి.
రేపటి తరానికి స్ఫూర్తి
గాంధీనగర్ విద్యాసంస్థ సాధించిన ఈ విజయం ప్రతి విద్యాసంస్థకు, గ్రామ పంచాయతీకి ఒక పాఠం. మన చుట్టూ ఉన్న వ్యర్థాలను శాస్త్రీయంగా మేనేజ్ చేస్తే, అవి భారం కావు సరికదా.. మన ఆర్థిక వ్యవస్థకు బలాన్నిస్తాయి. స్వయం సమృద్ధి, పర్యావరణ పరిరక్షణ ఆరోగ్యకరమైన సమాజం కోసం ప్రతి ఒక్కరూ ఇలాంటి వినూత్న ఆలోచనల వైపు అడుగులు వేయాల్సిన సమయం ఆసన్నమైంది. ఈ సంస్థ రేపటి తరానికి పచ్చని, స్వచ్ఛమైన భారతదేశాన్ని చూపిస్తోంది.