నల్లమల గుండెల్లో వెలిసిన ఆదిమ ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రం: సలేశ్వరం

తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని నాగర్ కర్నూలు జిల్లా, దట్టమైన నల్లమల అడవుల మధ్య కొలువై ఉన్న ఒక అపురూప ఆధ్యాత్మిక, ప్రకృతి అద్భుతం 'సలేశ్వరం'. ఇది కేవలం ఒక యాత్రా స్థలం మాత్రమే కాదు, కోట్లాది ఏళ్ల భూగోళ పరిణామ క్రమానికి, శతాబ్దాల చరిత్రకు, ఆదిమ చెంచు తెగల సంస్కృతికి నిలువుటద్దం. శ్రీశైలం క్షేత్రానికి వెళ్లే దారిలో, నాగరికతకు ఆమడ దూరంలో, కొండల మధ్య లోయలో వెలిసిన ఈ క్షేత్రం 'తెలంగాణ అమర్‌నాథ్'గా భక్తుల నీరాజనాలు అందుకుంటోంది. ఇక్కడ ప్రకృతి ఒక చిత్రకారుడిలా మారి, ఎత్తైన జలపాతాలను, లోతైన లోయలను, మంత్రముగ్ధులను చేసే గుహలను సృష్టించింది.

భౌగోళిక ఉనికి మరియు ప్రయాణ మార్గం

హైదరాబాద్ నుండి శ్రీశైలం వెళ్లే జాతీయ రహదారిలో సుమారు 150 కిలోమీటర్ల వద్ద ఫరాహాబాద్ చౌరస్తా వస్తుంది. అక్కడి నుండి అటవీ మార్గంలో ప్రయాణం మొదలవుతుంది. ఈ ప్రదేశం సముద్ర మట్టానికి వేల అడుగుల ఎత్తులో ఉండి, నిత్యం చల్లని గాలులతో అలరారుతుంటుంది. సలేశ్వరం చేరుకోవడానికి భక్తులు సుమారు 32 కిలోమీటర్ల మేర దట్టమైన అడవిలో ప్రయాణించాలి. అందులో 25 కిలోమీటర్ల వరకు వాహనాలు వెళ్లే వీలుండగా, చివరి 5 కిలోమీటర్లు మాత్రం అత్యంత కఠినమైన కాలినడకన ప్రయాణించాల్సి ఉంటుంది. ఈ మార్గం సాహస ప్రేమికులకు ఒక గొప్ప సవాలుగా మారుతుంది.

ఫరాహాబాద్: నిజాం కాలపు వేసవి విడిది

సలేశ్వరం వెళ్లే దారిలో మనకు 'ఫరాహాబాద్' అనే ప్రదేశం కనిపిస్తుంది. ఉర్దూలో ఫరాహాబాద్ అంటే 'సంతోషకరమైన ప్రాంతం' అని అర్థం. ఈ ప్రాంతపు ప్రకృతి సౌందర్యానికి ముగ్ధుడైన నిజాం ప్రభువు, వంద ఏళ్ల క్రితమే ఇక్కడ తన వేసవి విడిదిని నిర్మించుకున్నాడు. అంతకుముందు దీనిని స్థానికులు 'పుల్ల చెలమల' అని పిలిచేవారు. నేడు ఆ విడిది శిథిలావస్థలో ఉన్నప్పటికీ, అక్కడి నుండి చూస్తే కనిపించే నల్లమల కొండల దృశ్యం పర్యాటకులను మంత్రముగ్ధులను చేస్తుంది. 1973లో ఈ ప్రాంతాన్ని 'ప్రాజెక్ట్ టైగర్'లో భాగంగా పులుల సంరక్షణ కేంద్రంగా ప్రకటించారు.

మృత్యువు అంచున భక్తి

సలేశ్వరం బేస్ క్యాంపు నుండి ప్రధాన ఆలయం చేరుకోవడం ఒక సాహస యాత్ర. ఇక్కడ రెండు భారీ కొండలు ఒకదానికొకటి సమాంతరంగా ఉండి, మధ్యలో వేల అడుగుల లోతైన లోయ ఉంటుంది. భక్తులు కొండ అంచున ఉన్న సన్నని కాలిబాటల గుండా నడవాలి. కొన్ని చోట్ల దారి ఎంత సన్నగా ఉంటుందంటే, కేవలం ఒక్క అడుగు వేయడానికి మాత్రమే చోటు ఉంటుంది. చిన్నపాటి అజాగ్రత్త జరిగినా లోయలో పడిపోయే ప్రమాదం ఉంది. కానీ, ఆ లింగమయ్యపై ఉన్న అచంచలమైన భక్తి భక్తులను ఏ ప్రమాదం దరిచేరకుండా రక్షిస్తుందని స్థానికుల నమ్మకం.

ప్రకృతి ప్రసాదించిన అమృతం

లోయ అడుగుభాగానికి చేరుకున్నాక భక్తులకు కనిపించే మొదటి అద్భుతం సలేశ్వరం జలపాతం. సుమారు 200 అడుగుల ఎత్తు నుండి జాలువారే ఈ జలపాతం చూస్తుంటే మనసు పులకించిపోతుంది. ఈ జలపాతం చుట్టూ ఉన్న కొండలు ఒక అర్ధ చంద్రాకారంలో ఉండి, ఆకాశం కేవలం ఒక చిన్న కిటికీలా కనిపిస్తుంది. ఈ నీరు అనేక వనమూలికలను తాకుతూ వస్తుంది కాబట్టి, ఇందులో స్నానం చేస్తే సర్వరోగాలు నయమవుతాయని భక్తుల విశ్వాసం. ఎండలు మండుతున్న చైత్ర మాసంలో కూడా ఈ నీరు ఐసు గడ్డలా చల్లగా ఉండటం విశేషం.

లింగమయ్య స్వామి క్షేత్రం: గుహాలయం

జలపాతం పక్కనే ఉన్న ఎత్తైన కొండ గుహలో శ్రీ సలేశ్వరం లింగమయ్య స్వామి కొలువై ఉన్నాడు. ఇక్కడ స్వామివారు లింగ రూపంలో దర్శనమిస్తారు. రెండు గుహలు ఒకదానిపై ఒకటి ఉండగా, పై గుహలో ప్రధాన దైవం ఉంటుంది. ఇక్కడ పూజా కార్యక్రమాలన్నీ స్థానిక చెంచు తెగ వారే నిర్వహిస్తారు. ఇది ఒక ప్రాచీన ఆదిమవాసి క్షేత్రం కావడంతో, ఆడంబరాలు లేని స్వచ్ఛమైన భక్తి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. స్వామివారికి మొక్కుకుంటే కోరిన కోర్కెలు తీరుతాయని, ముఖ్యంగా సంతానం లేని వారికి సంతాన భాగ్యం కలుగుతుందని ప్రతీతి.

ఇక్ష్వాకుల నుండి విష్ణుకుండినుల వరకు

సలేశ్వరం కేవలం ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రమే కాదు, గొప్ప చారిత్రక నిధి. ఇక్కడి ఆలయ నిర్మాణంలో వాడిన ఇటుకల పరిమాణం (16x10x3 అంగుళాలు) ఆధారంగా ఇవి ఇక్ష్వాకుల కాలం నాటివని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. నాగార్జున కొండ శాసనాల్లో పేర్కొన్న 'చుళదమ్మగిరి' ఇదేనని కొందరి వాదన. అంటే ఒకప్పుడు ఇది బౌద్ధ క్షేత్రంగా ఉండి, తర్వాతి కాలంలో శైవ క్షేత్రంగా మారి ఉండవచ్చు. విష్ణుకుండిన రాజుల చిహ్నమైన 'పూలకుండి' శిల్పం ఇక్కడి గుహ ద్వారంపై కనిపించడం, వారు ఈ ప్రాంతం నుండే తమ రాజ్యాన్ని విస్తరించారని చెప్పడానికి బలమైన ఆధారంగా నిలుస్తుంది.

శాసనాల విశిష్టత: ఉత్పత్తి పిడుగు

ఇక్కడి రాతి గోడలపై ఏడవ శతాబ్దానికి చెందిన బ్రాహ్మీ లిపిలో 'శ్రీ ఉత్పత్తి పిడుగు' అనే శాసనం ఉంది. అలాగే తొమ్మిదవ శతాబ్దపు దేవనాగరి లిపిలో 'శ్రీ విశిష్ట కంకాళధారి' అనే అక్షరాలు కనిపిస్తాయి. 'ఉత్పత్తి పిడుగు' అనేది ఆ కాలంలో కాలాముఖ శైవుల నినాదమని చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. ఈ శాసనాలు తెలంగాణ ప్రాచీన చరిత్రను, భాషా పరిణామాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఎంతగానో తోడ్పడుతున్నాయి. కొత్త తెలంగాణ చరిత్ర బృందం పరిశోధనల ప్రకారం, ఈ ప్రాంతం శతాబ్దాల పాటు ఆధ్యాత్మిక చైతన్యానికి కేంద్రంగా విరాజిల్లింది.

సాహిత్య ప్రస్తావనలు: పండితారాధ్య చరిత్ర

13వ శతాబ్దానికి చెందిన ప్రముఖ కవి పాల్కురికి సోమనాథుడు తన 'మల్లికార్జున పండితారాధ్య చరిత్ర'లో సలేశ్వరం గురించిన ప్రస్తావన తెచ్చారు. శ్రీశైల క్షేత్ర మహాత్యంలో భాగంగా ఈ క్షేత్రంలోని రుద్రకుండం, విష్ణుకుండం గురించి వివరించారు. శతాబ్దాల క్రితమే ఈ క్షేత్రం ఎంతటి ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉందో సోమనాథుని వర్ణనల ద్వారా తెలుస్తుంది. అలాగే 17వ శతాబ్దంలో ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ కూడా మొఘలుల నుండి తప్పించుకునే క్రమంలో ఈ అడవుల్లో, సలేశ్వరంలో ఆశ్రయం పొందినట్లు స్థానిక కథనాలు చెబుతున్నాయి.

చైత్ర పౌర్ణమి సంబరం

సలేశ్వరం జాతర సంవత్సరానికి ఒక్కసారి మాత్రమే, ఉగాది ముగిసిన తర్వాత వచ్చే చైత్ర పౌర్ణమి పర్వదినాన జరుగుతుంది. ఐదు రోజుల పాటు జరిగే ఈ జాతరకు తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక రాష్ట్రాల నుండి లక్షలాది మంది భక్తులు తరలివస్తారు. "వత్తన్నం వత్తన్నం లింగమయ్యో.. పోతున్నం పోతున్నం లింగమయ్యో" అనే నామస్మరణతో నల్లమల అడవి మారుమోగిపోతుంది. అడవిలో వసతులు తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, అనేక స్వచ్ఛంద సంస్థలు భక్తులకు అన్నదానం, మంచినీటి సదుపాయం కల్పిస్తాయి.

అటవీ శాఖ ఆంక్షలు, పర్యావరణ పరిరక్షణ

నల్లమల అడవి పులుల సంరక్షణ కేంద్రం కావడంతో, అటవీ శాఖ ఇక్కడ కఠినమైన ఆంక్షలు విధిస్తుంది. ఏడాదిలో కేవలం జాతర జరిగే ఐదు రోజులు మాత్రమే భక్తులకు అనుమతి ఉంటుంది. ప్లాస్టిక్ వాడకాన్ని పూర్తిగా నిషేధించారు. సాయంత్రం 6 గంటల తర్వాత భక్తులు అడవిలో ఉండకూడదు. అడవి జంతువులకు ఆటంకం కలగకుండా, పర్యావరణం దెబ్బతినకుండా జాతర నిర్వహించడం ఒక పెద్ద సవాలు. భక్తులు కూడా ప్రకృతిని గౌరవిస్తూ యాత్రను పూర్తి చేయాలి.

అమెరికా 'గ్రాండ్ కాన్యన్'తో పోలిక

సలేశ్వరం లోయను చూస్తుంటే అమెరికాలోని ప్రసిద్ధ 'గ్రాండ్ కాన్యన్' గుర్తుకు వస్తుంది. ఎత్తైన ఎర్రటి కొండలు, వాటి మధ్య లోతైన చీలికలు భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలకు కూడా ఆశ్చర్యం కలిగిస్తాయి. కోట్లాది సంవత్సరాల క్రితం నదుల ప్రవాహం వల్ల ఏర్పడిన ఈ సహజ సిద్ధమైన కట్టడాలు మన దేశంలోనే అత్యంత అరుదైనవి. అందుకే ప్రకృతి ప్రేమికులకు సలేశ్వరం ఒక స్వర్గధామంలా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ ప్రతి రాయి, ప్రతి చెట్టు ఒక కథను చెబుతున్నట్లుగా అనిపిస్తుంది.

చెంచు తెగల సంస్కృతి - లింగమయ్యతో అనుబంధం

సలేశ్వరం అంటేనే చెంచుల క్షేత్రం. నల్లమల అడవి బిడ్డలైన చెంచులు శివుడిని తమ ఇంటి దైవంగా, 'లింగమయ్య'గా కొలుస్తారు. జాతర సమయంలో పూజా కార్యక్రమాల్లో వారు వహించే పాత్ర అత్యంత కీలకం. ఆధునికతకు లోనుకాకుండా, తమ పూర్వీకుల ఆచారాలను వారు నేటికీ కొనసాగిస్తున్నారు. చెంచులు సలేశ్వరం నీటిని తీర్థంగా భావించి, దానిని అమృతంలా భక్తులకు అందజేస్తారు. భక్తులు, చెంచుల మధ్య ఉన్న ఈ బంధం భారతీయ సంస్కృతిలోని ఐక్యతకు ప్రతీక.

సలేశ్వరం యాత్ర కేవలం దైవ దర్శనం మాత్రమే కాదు, అది ఒక ఆత్మశోధన. రాళ్లు రప్పల మధ్య, ముళ్ళ పొదల గుండా, అగాధాల పక్కన నడుస్తున్నప్పుడు మనిషికి తన శక్తి ఏంటో తెలుస్తుంది. జలపాతం వద్దకు చేరగానే కలిగే ఆ తృప్తి, మంచు లాంటి నీటిలో స్నానం చేసినప్పుడు కలిగే ఆ ఉత్సాహం మాటల్లో వర్ణించలేనివి. రాత్రి వేళ అడవిలో నక్షత్రాల వెలుగులో, చలిమంటల మధ్య గడిపే క్షణాలు యాత్రికుల జీవితంలో మధుర జ్ఞాపకాలుగా మిగిలిపోతాయి.

పరిరక్షించుకోవాల్సిన వారసత్వం

సలేశ్వరం ఆధ్యాత్మికత, చరిత్ర, ప్రకృతి కలగలిసిన ఒక అరుదైన వారసత్వ సంపద. దీనిని పరిరక్షించుకోవాల్సిన బాధ్యత మనందరిపై ఉంది. జాతర పేరుతో ప్రకృతిని కలుషితం చేయకుండా, అడవి జంతువుల మనుగడకు ముప్పు తలపెట్టకుండా ఈ పుణ్యక్షేత్రాన్ని దర్శించాలి. ప్రభుత్వం కూడా భక్తుల భద్రత కోసం మరిన్ని చర్యలు తీసుకుంటూనే, నల్లమల అందాలను కాపాడాలి. "లింగమయ్య" ఆశీస్సులతో ఈ క్షేత్రం రాబోయే తరాలకు కూడా ఒక గొప్ప ప్రేరణగా నిలవాలని కోరుకుందాం.

సందర్శకులకు సూచన

మీరు సలేశ్వరం వెళ్లాలనుకుంటే, కేవలం చైత్ర పౌర్ణమి సమయంలో మాత్రమే వెళ్లే వీలుంటుందని గుర్తుంచుకోండి. శారీరక ధృడత్వం ఉన్నవారు మాత్రమే ఈ లోయలోకి దిగడం శ్రేయస్కరం.

హైదరాబాద్ నుండి సలేశ్వరం చేరుకోవడానికి ప్రధానంగా రోడ్డు మార్గమే ఆధారం. మహాత్మా గాంధీ బస్ స్టేషన్ నుండి శ్రీశైలం వెళ్లే బస్సుల ద్వారా మన్ననూర్ లేదా ఫరాహాబాద్ చౌరస్తా వరకు చేరుకోవచ్చు. జాతర సమయంలో ఆర్టీసీ ప్రత్యేక బస్సులను కూడా నడుపుతుంది. సొంత వాహనాల్లో వెళ్లేవారు హైదరాబాద్-శ్రీశైలం హైవే (ఎన్ హెచ్ 765) పై సుమారు 150 కిలోమీటర్లు ప్రయాణించి ఫరాహాబాద్ చేరుకోవాలి, అక్కడ నుండి అటవీ శాఖ అనుమతితో ప్రత్యేక వాహనాల్లో లేదా జీపుల్లో మరో 30 కిలోమీటర్ల మేర దట్టమైన అడవి గుండా బేస్ క్యాంప్ వరకు వెళ్లవచ్చు. చివరగా, వాహనాలు నిలిపివేసిన చోటు నుండి సుమారు 5 కిలోమీటర్లు అత్యంత కఠినమైన కొండ దారుల్లో కాలినడకన ప్రయాణిస్తేనే ప్రధాన ఆలయం చేరుకోగలరు.