స్టార్టప్ ఇండియా దశాబ్ది ఉత్సవాలు: ఆశయాల నుండి వాస్తవాల వరకు

2016 జనవరిలో 'స్టార్టప్ ఇండియా' పథకం అట్టహాసంగా ప్రారంభమైనప్పుడు, అది కేవలం ఒక ప్రభుత్వ కార్యక్రమంలా కాకుండా, భారతీయ యువత కలలకు ఒక దిక్సూచిలా కనిపించింది. పర్మిట్ అవశేషాలను తుడిచివేసి, అత్యధిక జాప్యాన్ని, నిబంధనల నుండి వ్యవస్థాపకులకు విముక్తి కలిగిస్తామన్న వాగ్దానంతో ఈ ప్రయాణం మొదలైంది. గడిచిన పదేళ్లలో, భారతదేశం ప్రపంచంలోనే మూడవ అతిపెద్ద స్టార్టప్ పర్యావరణ వ్యవస్థగా ఎదగడం, 1.2 లక్షలకు పైగా గుర్తింపు పొందిన సంస్థలు, 100కు పైగా యూనికార్న్‌లను సృష్టించడం నిశ్చయంగా గర్వించదగ్గ విషయం. కంపెనీ నమోదు ప్రక్రియ సులభతరం కావడం నుండి పేటెంట్ ఫైలింగ్ రాయితీల వరకు, ప్రభుత్వం కల్పించిన సౌకర్యాలు దేశంలో సరికొత్త 'స్టార్టప్ సంస్కృతి'ని నిర్మించాయి.

అయితే, ఈ దశాబ్ద కాలపు ప్రయాణాన్ని కేవలం గణాంకాలతో మాత్రమే కొలవడం అసంపూర్ణం అవుతుంది. వెంచర్ క్యాపిటల్ పెట్టుబడులు 40 బిలియన్ డాలర్లకు చేరుకున్నా, అవి దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో నిర్మాణాత్మక మార్పులను ఎంతవరకు తీసుకువచ్చాయనేది ఇప్పుడు చర్చించాల్సిన కీలక అంశం. కేవలం ఇ-కామర్స్, ఫుడ్ డెలివరీ వంటి సేవా రంగాలకే పరిమితమైన ఈ వృద్ధి, ఉపాధి కల్పనలోనూ, లోతైన సాంకేతిక ఆవిష్కరణలలోనూ ఆశించిన స్థాయిలో ప్రభావం చూపలేదనే విమర్శలు ఉన్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో, స్టార్టప్ ఇండియా అందించిన విజయాలను కొనియాడుతూనే, అది ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లను, విఫలమవుతున్న వ్యాపార నమూనాలను, భౌగోళిక అసమానతలను విశ్లేషించాల్సిన సమయం ఆసన్నమైంది.

స్టార్టప్ ఇండియా ప్రారంభమైనప్పుడు, అధికార యంత్రాంగం సృష్టించే అడ్డంకులను తొలగించడం ద్వారా వ్యవస్థాపకతను ప్రోత్సహిస్తామని వాగ్దానం చేసింది. పదేళ్ల తర్వాత, ఈ కార్యక్రమం విస్తృతమైన ప్రశంసలు పొందుతోంది. అయితే, కేవలం చప్పట్లకే పరిమితం కాకుండా, ఒక కఠినమైన ప్రశ్న అడగడానికి ఈ దశాబ్ద కాలం సరిపోతుంది. స్టార్టప్ ఇండియా భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు అసలు ఏమి అందించింది?

డిపార్ట్‌మెంట్ ఫర్ ప్రమోషన్ ఆఫ్ ఇండస్ట్రీ అండ్ ఇంటర్నల్ ట్రేడ్ అధికారిక గణాంకాల ప్రకారం, భారతదేశం 1.2 లక్షలకు పైగా స్టార్టప్‌లను గుర్తించింది. మన దేశం 100కు పైగా యూనికార్న్‌లను దాటి, అమెరికా, చైనా తర్వాత ప్రపంచవ్యాప్తంగా మూడవ స్థానంలో నిలిచింది.

ఇండియన్ వెంచర్ అండ్ ఆల్టర్నేట్ క్యాపిటల్ అసోసియేషన్, "అర్నస్ట్ అండ్ యంగ్" డేటా ప్రకారం, వెంచర్ క్యాపిటల్ పెట్టుబడులు 2015లో 4 బిలియన్ డాలర్ల కంటే తక్కువ నుండి 2021 నాటికి 40 బిలియన్ డాలర్లకు పెరిగాయి.

ఈ సంఖ్యలు విధానపరమైన మెరుగుదలలను ప్రతిబింబిస్తాయి. కంపెనీ నమోదు సమయం వారాల నుండి రోజులకు తగ్గింది. స్టార్టప్‌లకు పేటెంట్ ఫైలింగ్ ఖర్చులు 80% వరకు తగ్గాయి. ప్రభుత్వం మద్దతు ఇచ్చే రూ.10,000 కోట్ల 'ఫండ్ ఆఫ్ ఫండ్స్' ప్రైవేట్ మూలధనాన్ని ఆకర్షించడంలో సహాయపడింది. ప్రవేశ అడ్డంకులు నిస్సందేహంగా తగ్గాయి. కానీ కేవలం విస్తరణ మాత్రమే నిర్మాణాత్మక మార్పు కాదు.

మొదట ఉపాధి గురించి చూద్దాం. స్టార్టప్‌లు ప్రముఖంగా కనిపిస్తున్నప్పటికీ, నికర ఉద్యోగాల సృష్టిలో వాటి వాటా చాలా తక్కువ. సిఎమ్ఐఈ డేటా ప్రకారం, ఎమ్ఎస్ఎమ్ఈ లు లేదా ఉత్పాదక యూనిట్లతో పోలిస్తే, వెంచర్ క్యాపిటల్ ఉన్న సంస్థలు పెట్టుబడి పెట్టే ప్రతి కోటి రూపాయలకు చాలా తక్కువ మంది కార్మికులకు ఉపాధి కల్పిస్తున్నాయి. పెద్ద యూనికార్న్‌లు కూడా సాధారణంగా 2,000 నుండి 10,000 మందిని మాత్రమే నియమించుకుంటున్నాయి. ఏటా 10 నుండి 12 మిలియన్ల మంది ఉద్యోగార్థులు కొత్తగా వచ్చే ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఇది ఏమాత్రం సరిపోదు.

నవకల్పన లోతు కూడా ఇదే కథను చెబుతుంది. 2016 నుండి వచ్చిన వెంచర్ ఫండింగ్‌లో 60% కంటే ఎక్కువ ఫిన్‌టెక్, ఇ-కామర్స్, ఫుడ్ డెలివరీ, లాజిస్టిక్స్, కన్స్యూమర్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లకే వెళ్ళింది. సెమీకండక్టర్లు, కోర్ మాన్యుఫ్యాక్చరింగ్, అడ్వాన్స్‌డ్ మెటీరియల్స్ లేదా బయోటెక్ వంటి డీప్ టెక్నాలజీలో పెట్టుబడులు ఇప్పటికీ స్వల్పంగానే ఉన్నాయి.

ఇది యాదృచ్ఛికం కాదు. భారతదేశ ప్రభుత్వ ఆర్ అండ్ డి వ్యయం జీడీపీలో 0.7% వద్దే ఉంది, ఇది నవకల్పన ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థల కంటే చాలా తక్కువ. బలమైన పరిశోధనా పునాది లేకుండా, స్టార్టప్‌లు లోతైన సాంకేతిక సామర్థ్యాన్ని సృష్టిస్తాయని ఆశించడం వాస్తవికం కాదు.

భౌగోళిక పరిస్థితులు కూడా ఈ పరిమితులను బలపరుస్తున్నాయి. బెంగళూరు, ఢిల్లీ ఎన్సిఆర్, ముంబైలే స్టార్టప్ సాంద్రత, నిధులలో ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్నాయి. టైర్-2, టైర్-3 నగరాల్లో రిజిస్ట్రేషన్లు పెరుగుతున్నప్పటికీ, వాటికి అందుతున్న మూలధనం చాలా తక్కువని డీపీఐఐటి డేటా చూపిస్తోంది.

సంఖ్యల నుండి సృజనాత్మకత వైపు

స్టార్టప్ ఇండియా గత పదేళ్లలో భారతదేశ పారిశ్రామిక ముఖచిత్రాన్ని మార్చడంలో కీలక పాత్ర పోషించిందనడంలో సందేహం లేదు. ఇది కేవలం వ్యాపారాలను మాత్రమే కాదు, 'మనం కూడా ప్రపంచ స్థాయి సంస్థలను నిర్మించగలము' అనే ఆత్మవిశ్వాసాన్ని యువతలో నింపింది. అయితే, కేవలం యూనికార్న్‌ల సంఖ్యను లేదా పెట్టుబడుల ప్రవాహాన్ని చూసి సంబరపడటం వల్ల అసలైన లక్ష్యం నెరవేరదు. స్టార్టప్‌లు కేవలం విదేశీ నమూనాలను అనుకరిస్తూ నిధులు పొందడం కాకుండా, భారతీయ సమాజంలోని లోతైన సమస్యలను పరిష్కరించేలా ఉండాలి. ముఖ్యంగా, కేవలం మెట్రో నగరాలకే పరిమితం కాకుండా ద్వితీయ, తృతీయ శ్రేణి పట్టణాలకు ఆవిష్కరణలు విస్తరించినప్పుడే సమతుల్య అభివృద్ధి సాధ్యమవుతుంది.

ముగింపుగా చెప్పాలంటే, స్టార్టప్ ఇండియా తదుపరి దశాబ్దం కేవలం 'విస్తరణ' మీద కాకుండా 'నాణ్యత' మరియు 'స్థిరత్వం' మీద దృష్టి సారించాలి. కేవలం నిధుల బలంతో కాకుండా, బలమైన పరిశోధన, లోతైన సాంకేతికత, భారీస్థాయి ఉపాధి కల్పన పునాదులపై మన స్టార్టప్ సామ్రాజ్యం నిర్మించబడాలి. ప్రభుత్వం కేవలం నిబంధనలను సరళతరం చేయడమే కాకుండా, విద్యావ్యవస్థలో మార్పులు తెచ్చి పరిశోధనా రంగానికి ఊతమివ్వాలి. అప్పుడే భారతదేశం కేవలం స్టార్టప్‌ల సంఖ్యలో మాత్రమే కాదు, ప్రపంచ ఆవిష్కరణల గమ్యస్థానంగా నిజమైన అర్థంలో నిలుస్తుంది.

అధ్యయనాలు (నాస్కామ్, ట్రాక్సన్) సూచిస్తున్నాయి. ఆవిష్కరణలలో వైఫల్యం సహజమే, కానీ అది ప్రయోగాల కంటే కేవలం మూలధన బలంతో చేసే తొందరపాటు విస్తరణ వల్ల సంభవించినప్పుడు, దాని నుండి నేర్చుకునేది తక్కువ.

వినియోగదారు ఆధారిత స్టార్టప్‌లు వచ్చిన తర్వాతే డీప్ టెక్నాలజీ వస్తుందని కొందరు వాదిస్తారు. సిలికాన్ వ్యాలీ పరిణామం వెనుక సైన్స్, డిఫెన్స్ రీసెర్చ్, యూనివర్సిటీ పరిశ్రమల సహకారంలో దశాబ్దాల తరబడి ప్రభుత్వం చేసిన పెట్టుబడులు ఉన్నాయి. భారతదేశపు స్టార్టప్ ఉప్పెనతో సమానంగా మన జ్ఞాన మౌలిక సదుపాయాలు విస్తరించలేదు.

కాని స్టార్టప్ ఇండియా కొన్ని ఘనతలను సాధించింది. ఇది ఇబ్బందులను తగ్గించి, ఆశయాలను విస్తరించింది. కానీ పదేళ్ల తర్వాత ఒకటి స్పష్టమవుతోంది. విద్య నాణ్యత, పారిశ్రామిక సామర్థ్యం, కార్మిక మార్కెట్లు లేదా పరిశోధనా నిధుల సంస్కరణలకు స్టార్టప్‌లు ప్రత్యామ్నాయం కావు. స్టార్టప్ ఇండియా యొక్క తదుపరి దశాబ్దాన్ని ఎన్ని స్టార్టప్‌లు ఉన్నాయి అనే దానితో కాకుండా, అవి ఏమి నిర్మిస్తున్నాయి, ఎవరికి ఉపాధి కల్పిస్తున్నాయి అవి ఎంతకాలం మనుగడ సాగిస్తున్నాయి అనే దానితో అంచనా వేయాలి.