సావిత్రిబాయి ఫూలే: అక్షరాయుధంతో సామాజిక విప్లవం

అది చీకటి రాజ్యమేలుతున్న కాలం.. అక్షరం అగ్రవర్ణాల సొత్తు, వంటిల్లు మహిళల ప్రాప్తం అని నమ్మిన సమాజం అది. అటువంటి గడ్డపై, అజ్ఞానపు సంకెళ్లను తెంచుతూ ఉదయించిన ధ్రువతార ‘సావిత్రిబాయి’. భుజంపై విద్యాగంధాన్ని మోస్తూ ఆమె బడికి వెళ్తుంటే, సనాతనవాదులు ఆమెపై విసిరిన రాళ్లు, పేడ ఆమె దేహాన్ని గాయపరిచాయే తప్ప, ఆమె సంకల్పాన్ని కదిలించలేకపోయాయి. అవమాన భారంతో ఒళ్లు తడిసినా, కళ్ళల్లో మాత్రం కోట్లాది మంది అణగారిన బిడ్డల భవిష్యత్తు కోసం వెలుగులు నింపుకున్న నిశితమైన చూపు ఆమెది. ఒక చేత్తో కన్నీళ్లు తుడుచుకుంటూ, మరో చేత్తో అక్షరాలు దిద్దించిన ఆ 'అక్షర మాత' పోరాటం వెనుక ఉన్నది కేవలం ఒక స్త్రీ పట్టుదల కాదు, అది తరతరాల బానిసత్వాన్ని అంతం చేయాలనుకున్న ఒక మహా విప్లవం.

భారతదేశ చరిత్రలో స్త్రీ విద్య, సమానత్వం కోసం జరిగిన పోరాటాల్లో సావిత్రిబాయి ఫూలే పేరు సువర్ణాక్షరాలతో లిఖించదగినది. ఆమె కేవలం ఒక ఉపాధ్యాయురాలు మాత్రమే కాదు, అజ్ఞానంలో మగ్గుతున్న కోట్లాది మంది అణగారిన వర్గాలకు, మహిళలకు వెలుగు చూపిన కాంతి రేఖ. ఆమె గురించిన విశేషాలు తెలుసుకుందాం ..

సావిత్రిబాయి 1831, జనవరి 3న మహారాష్ట్రలోని సతారా జిల్లా, నాయిగావ్ అనే చిన్న గ్రామంలో జన్మించారు. ఆమె తల్లి లక్ష్మీబాయి, తండ్రి ఖండోజీ నెవెసె పాటిల్. అప్పటి సామాజిక పరిస్థితుల ప్రకారం, ఆమెకు చదువుకునే అవకాశం లేదు. 9 ఏళ్ల చిన్న వయసులోనే 13 ఏళ్ల జ్యోతిరావు ఫూలే తో ఆమెకు వివాహం జరిగింది.

సావిత్రి భాయి అత్తగారి ఇంట్లో అడుగుపెట్టినప్పుడు నిరక్షరాస్యురాలు. కానీ, ఆమెలోని నేర్చుకోవాలనే తపనను భర్త జ్యోతిరావు గుర్తించారు. జ్యోతిరావు కూడా అణగారిన వర్గాల కోసం ఏదో ఒకటి చేయాలని తపిస్తున్న వ్యక్తి. "ఒక పురుషుడు చదువుకుంటే ఒక వ్యక్తికి మాత్రమే జ్ఞానం లభిస్తుంది, కానీ ఒక స్త్రీ చదువుకుంటే ఒక కుటుంబమే విద్యావంతం అవుతుంది" అని ఆయన నమ్మేవారు. అందుకే స్వయంగా ఆయనే సావిత్రిబాయికి అక్షరాలు నేర్పడం ప్రారంభించారు.

సావిత్రిబాయి విద్యార్జన అంత సులభంగా సాగలేదు. సమాజంలోని అగ్రవర్ణాల వారు ఆమె చదువును తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. అయినప్పటికీ, జ్యోతిరావు ఆమెను అహ్మద్‌నగర్‌లోని మిస్ ఫరార్ పాఠశాలలో, పూణేలోని నార్మల్ స్కూల్‌లో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ ఇప్పించారు. శిక్షణ పూర్తి చేసుకున్న తర్వాత, ఆమె భారతదేశపు తొలి మహిళా ప్రధానోపాధ్యాయురాలిగా రికార్డు సృష్టించారు.

భిడేవాడ: తొలి పాఠశాల ప్రారంభం

1848, జనవరి 1న పూణేలోని భిడేవాడలో జ్యోతిరావు, సావిత్రిబాయి కలిసి బాలికల కోసం దేశంలోనే మొదటి పాఠశాలను ప్రారంభించారు. అప్పటి సమాజంలో ఆడపిల్లలు బడికి వెళ్లడం ఒక పాపంగా, ధర్మ విరుద్ధంగా భావించేవారు. పాఠశాలకు వెళ్లే దారిలో సావిత్రిబాయి ఎన్నో అవమానాలను ఎదుర్కొన్నారు. సనాతనవాదులు ఆమెపై రాళ్లు, పేడ, బురద విసిరేవారు. ఆమె భయపడకుండా తన వెంట ఒక అదనపు చీరను బ్యాగులో తీసుకెళ్లేవారు. బడికి చేరుకున్నాక మురికిగా మారిన చీరను మార్చుకుని పిల్లలకు పాఠాలు చెప్పేవారు. "నా సోదరీమణుల విద్య కోసం మీరు విసిరే రాళ్లు నాకు పువ్వులలాంటివి" అని ఆమె దృఢంగా నిలబడ్డారు.

సామాజిక సంస్కరణలు - సత్యశోధక సమాజ్

కేవలం విద్యకే పరిమితం కాకుండా, సావిత్రిబాయి అనేక సామాజిక దురాచారాలపై పోరాడారు. ఆ కాలంలో భర్త చనిపోయిన మహిళలకు గుండు కొట్టించేవారు. ఈ అమానుషమైన పద్ధతికి వ్యతిరేకంగా ఆమె క్షురకులను (నాయీ బ్రాహ్మణులను) సమీకరించి సమ్మె చేయించారు. సమాజంలో అనాథలైన పిల్లల కోసం, మోసపోయిన గర్భిణీ స్త్రీల కోసం 1863లో సత్యశోధక సమాజ్ ప్రారంభించారు. అక్కడే పుట్టిన యశ్వంత్ అనే బాలుడిని ఆమె దత్తత తీసుకుని పెంచి పెద్ద చేశారు.

అణగారిన వర్గాల హక్కుల కోసం 1873లో స్థాపించిన ఈ సమాజంలో ఆమె కీలక పాత్ర పోషించారు. పురోహితులు లేకుండా వివాహాలు జరిపించడం ద్వారా కుల వివక్షను ఎదిరించారు. 1852లో మహిళల్లో చైతన్యం తీసుకురావడానికి, కులమతాలకు అతీతంగా అందరూ ఒకే వేదికపై కూర్చొని చర్చించుకోవడానికి మహిళా సేవా మండల్ అనే సంస్థను స్థాపించారు.

అక్షర ఆయుధం: సావిత్రిబాయి విప్లవ కవిత్వం

సావిత్రిబాయి ఫూలే కేవలం తరగతి గదికే పరిమితం కాలేదు. ఆమె తన కలం ద్వారా సామాజిక అన్యాయాలపై గర్జించారు. ఆమె రాసిన కవితలు అణగారిన వర్గాలకు ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఇచ్చే మంత్రాలుగా పనిచేసాయి. 1854లో వెలువడిన 'కావ్య ఫూలే' ఆమె ప్రతిభకు నిదర్శనం. అందులోని భావాలు నేటికీ ఎంతో హేతుబద్ధంగా ఉంటాయి. జ్యోతిరావు ఫూలే సిద్ధాంతాలను ప్రచారం చేస్తూ రాసిన రచన. ఆమె రాసిన "చదువుకో.. అజ్ఞానం నుండి విముక్తి పొందు" అనే కవిత నేటికీ ఎంతో మందికి స్ఫూర్తిదాయకం. "గో, గెట్ ఎడ్యుకేషన్" (వెళ్ళు.. చదువుకో..) లోని ఆలోచనలు ఇలా ఉంటాయి.

"నీవు సోమరిగా కూర్చోవద్దు, వెళ్లి చదువుకో..

నీవు స్వయం సమృద్ధిని సాధించు, కష్టపడి పని చేయి..

జ్ఞానం లేకపోతే అన్నీ కోల్పోతావు, జంతువులా మారిపోతావు..

అందుకే, ఆలస్యం చేయకుండా చైతన్యవంతుడివి కా.." అంటూ ఆమె మహిళల్ని ఉద్దేశించి రాశారు. ఆమె కవిత్వంలో ప్రధానంగా విద్య ప్రాముఖ్యత, ప్రకృతి, సమాజం, స్త్రీ చైతన్యం కనిపిస్తాయి.

విద్య అనేది కేవలం ఉద్యోగం కోసం కాదు, అది మనిషిని బానిస సంకెళ్ల నుండి విముక్తుడిని చేసే ఒక ఆయుధమని ఆమె నమ్మారు. ఆమె కవితల్లో ప్రకృతి సౌందర్యంతో పాటు, కుల వివక్ష వల్ల సమాజం ఎంతలా కుళ్ళిపోతుందో కళ్ళకు కట్టినట్లు వివరించారు. "ఓ స్త్రీ! నీవు అబలవు కాదు, సబలవు.. నీ శక్తిని నీవు గుర్తించు" అంటూ మహిళల్లో ఆత్మస్థైర్యాన్ని నింపారు. సావిత్రిబాయి కవిత్వం చదువుతుంటే, ఒక ఉపాధ్యాయురాలి మార్గదర్శకత్వం, ఒక తల్లి ప్రేమ, ఒక విప్లవకారిణి ఆవేశం మనకు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. ఆమె రచనలు కేవలం పుస్తకాలకే పరిమితం కాలేదు, అవి కొన్ని కోట్ల మంది జీవితాల్లో వెలుగులు నింపిన అక్షర జ్యోతులు.

జ్యోతిరావు ఫూలే సిద్ధాంతాలను ప్రచారం చేస్తూ రాసిన రచన. ఆమె రాసిన "చదువుకో.. అజ్ఞానం నుండి విముక్తి పొందు" అనే కవిత నేటికీ ఎంతో మందికి స్ఫూర్తిదాయకం.

ప్లేగు వ్యాధి, వీరమరణం

1897లో పూణేలో ప్లేగు వ్యాధి తీవ్రంగా ప్రబలింది. ఆ మహమ్మారి బారిన పడిన వారికి సేవ చేయడానికి సావిత్రిబాయి తన కుమారుడు యశ్వంత్‌తో కలిసి ఒక క్లినిక్ ప్రారంభించారు. 66 ఏళ్ల వయసులో కూడా ఆమె బాధితులను తన భుజాలపై మోసుకుంటూ ఆసుపత్రికి చేర్చారు. ఆ క్రమంలో ఆమెకు కూడా ప్లేగు సోకింది. 1897, మార్చి 10 న ఈ మహనీయురాలు తుదిశ్వాస విడిచారు.

సావిత్రిబాయి వారసత్వం, మహిళా ఉపాధ్యాయ దినోత్సవం

భారత ప్రభుత్వం సావిత్రిబాయి ఫూలే జయంతి రోజైన జనవరి 3వ తేదీని అధికారికంగా "మహిళా ఉపాధ్యాయ దినోత్సవం"గా ప్రకటించింది. ముఖ్యంగా మహారాష్ట్రలో ఈ రోజును 'బాలికా దినోత్సవం’ గా కూడా జరుపుకుంటారు. ఆమె చేసిన విద్యా సేవలకు గుర్తుగా, మన దేశంలో మహిళా ఉపాధ్యాయులందరినీ గౌరవించుకోవడానికి ఈ రోజును ప్రత్యేకంగా కేటాయించారు.

సావిత్రిబాయి ఫూలే చేసిన నిరుపమానమైన సేవలకు గుర్తింపుగా ప్రభుత్వం, సమాజం ఆమెను అనేక విధాలుగా గౌరవించాయి. ఆనాటి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం సావిత్రిబాయి, జ్యోతిరావు ఫూలే దంపతులు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషిని గుర్తించి, 1852 నవంబర్ 16న విశ్రాంబాగ్ వాడలో పూణే మేయర్ విద్యా శాఖాధికారుల సమక్షంలో వారిని ఘనంగా సన్మానించి విద్యా పురస్కారం ఇచ్చారు. భారత ప్రభుత్వం సావిత్రిబాయి ఫూలే గౌరవార్థం మార్చి 10, 1998న ఒక ప్రత్యేక పోస్టల్ స్టాంపును (తపాలా బిళ్ళ) విడుదల చేసింది.

2015 లో మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం పుణే విశ్వవిద్యాలయం పేరును "సావిత్రిబాయి ఫూలే పుణే విశ్వవిద్యాలయం" గా మార్చి ఆమెకు చిరస్మరణీయమైన గౌరవాన్ని అందించింది. మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం సామాజిక సంస్కరణల కోసం కృషి చేసే మహిళలకు ప్రతి ఏటా "సావిత్రిబాయి ఫూలే" పేరుతో రాష్ట్ర స్థాయి పురస్కారాలను అందజేస్తుంది. ఆమె 186వ జయంతి సందర్భంగా (జనవరి 3, 2017) గూగుల్ సంస్థ తన హోమ్ పేజీపై ప్రత్యేక గూగుల్ డూడుల్ ను ప్రదర్శించి ఆమె సేవలను అంతర్జాతీయ స్థాయిలో కీర్తించింది. పూణే మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ ఆమె జ్ఞాపకార్థం ఒక స్మారక చిహ్నాన్ని నిర్మించడమే కాకుండా, పూణే విశ్వవిద్యాలయ ప్రాంగణంలో ఆమె భారీ కాంస్య విగ్రహాన్ని కూడా నెలకొల్పారు. ఆమెను "ఆధునిక భారత విద్యకు తల్లి" అని పిలుస్తారు.

సావిత్రిబాయి ఫూలే కేవలం ఒక వ్యక్తి కాదు, ఒక గొప్ప ఆలోచన. చదువుకునే హక్కు లేని రోజుల్లో, అవమానాలను భరిస్తూనే కోట్లాది మందికి అక్షరజ్ఞానం అందించిన ధీశాలి. నేడు మహిళలు అన్ని రంగాల్లో దూసుకుపోతున్నారంటే, ఆ పునాది రాయి సావిత్రిబాయి వేసినదే. కుల వివక్ష లేని, స్త్రీ పురుష సమానత్వం ఉన్న సమాజం కోసం ఆమె చేసిన పోరాటం ప్రతి తరం గుర్తుంచుకోవాల్సిన పాఠం.

అనాడు సావిత్రిబాయి ఫూలే చవిచూసిన అవమానాలు, ఎదురించిన అడ్డంకులే నేటి స్త్రీల స్వతంత్ర జీవనానికి బలమైన పునాదులు. అక్షరం ముక్క రాని గృహిణిగా ప్రయాణం మొదలుపెట్టి, దేశానికే తొలి మహిళా ఉపాధ్యాయురాలిగా ఎదిగిన ఆమె ప్రస్థానం ఒక అద్భుతం. నాడు ఆమె విద్యాభివృద్ధి కోసం విసిరిన విత్తనాలు నేడు మహావృక్షాలై, మహిళలు అంతరిక్ష పరిశోధనల నుండి దేశ రక్షణ వరకు అన్ని రంగాల్లో రాణించేలా చేస్తున్నాయి. ఆమె కేవలం అక్షరాలు నేర్పలేదు, స్త్రీలకు 'ఆత్మగౌరవం' అంటే ఏమిటో నేర్పారు. ఎదురుదెబ్బలు తగిలినప్పుడు కుంగిపోకుండా, ధైర్యంగా ముందుకు సాగాలనే సంకల్పం ఆమె వేసిన ప్రతి అడుగులోనూ కనిపిస్తుంది. నేటి తరం మహిళలు అనుభవిస్తున్న స్వేచ్ఛా వాయువులు ఆనాడు ఆమె చేసిన త్యాగాల ప్రతిఫలమే.

సావిత్రిబాయి కేవలం విద్యకే పరిమితం కాకుండా, సమాజంలోని మూఢనమ్మకాలను, లింగ వివక్షను వేళ్లతో సహా పెకిలించి వేశారు. నేటి కాలంలో మహిళా సాధికారత గురించి మనం మాట్లాడుకుంటున్న ప్రతి సందర్భంలోనూ ఆమె ఆలోచనా ధోరణి కనిపిస్తుంది. వితంతువులకు అండగా నిలబడినా, అనాథలను అక్కున చేర్చుకున్నా.. ఆమె చూపిన మానవత్వం నేటి సామాజిక కార్యకర్తలకు దిక్సూచి. కష్టాలు ఎదురైనప్పుడు పలాయనం చిత్తగించకుండా, వ్యవస్థతోనే పోరాడి మార్పు తీసుకురావచ్చని ఆమె నిరూపించారు. అందుకే సావిత్రిబాయి ఫూలే ఒక గతం కాదు, ఆమె ఒక నిరంతర చైతన్యం. ప్రతి అక్షరంలో, ప్రతి మహిళా విజయంలో ఆమె ఆశయాలు సజీవంగా ప్రతిధ్వనిస్తూనే ఉంటాయి.