వర్షాభావ పరిస్థితులకు ముందస్తు సిద్ధత
ఈ సంవత్సరం ఎల్నినో ప్రభావం కారణంగా భారత్లో వర్షపాతం సాధారణ స్థాయి కంటే తక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉందని వాతావరణ నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు. ఇప్పటివరకు వచ్చిన సంకేతాలు చూస్తే ముఖ్యంగా దక్షిణ భారతదేశంలో కొంతమేర వర్షాభావ పరిస్థితులు ఏర్పడే అవకాశం ఉందని భావిస్తున్నారు. భారతదేశం వంటి వ్యవసాయాధారిత దేశంలో వర్షాలు కేవలం వాతావరణ అంశం మాత్రమే కాదు; అది ఆర్థిక వ్యవస్థను, రైతు జీవితాన్ని, గ్రామీణ ఉపాధిని, తాగునీటి భద్రతను ప్రభావితం చేసే ప్రధాన శక్తి. అందువల్ల కరువు సంభవించే అవకాశాన్ని ఒక హెచ్చరికగా తీసుకుని ముందస్తు చర్యలు తీసుకోవడం అత్యంత అవసరం.
భారతదేశం చరిత్రలో ఎన్నోసార్లు కరువును ఎదుర్కొంది. ముఖ్యంగా దక్షిణ భారతదేశంలోని ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, తమిళనాడు రాష్ట్రాలు వర్షపాతం మార్పులకు అత్యంత సున్నితంగా స్పందించే ప్రాంతాలు. ఈ ప్రాంతాల్లో లక్షలాది మంది రైతులు వర్షాలపై ఆధారపడి వ్యవసాయం సాగిస్తారు. ఒక సంవత్సరం వర్షాలు విఫలమైతే పంటలు దెబ్బతింటాయి, రైతుల ఆదాయం తగ్గిపోతుంది, అప్పులు పెరుగుతాయి, చివరికి గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఆర్థిక ఇబ్బందులు పెరుగుతాయి.
అందుకే కరువు వచ్చిన తర్వాత చర్యలు తీసుకోవడం కంటే ముందుగానే సిద్ధం కావడం ఎంతో అవసరం. నీటి నిల్వలు పూర్తిగా తగ్గిపోయాక లేదా పంటలు ఎండిపోయాక స్పందించడం ఆలస్యమైన చర్యగా మారుతుంది. ప్రభుత్వం, శాస్త్రవేత్తలు, రైతులు, ప్రజలు అందరూ కలిసి ముందస్తు ప్రణాళికలు రూపొందించాలి.
మొదటగా నీటి సంరక్షణ పై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టాలి. భారతదేశంలో మాన్సూన్ సమయంలో భారీగా వర్షపాతం పడుతుంది. అయితే సరైన నిల్వ వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల ఆ నీటి పెద్ద భాగం నదుల ద్వారా సముద్రంలో కలిసిపోతుంది. గతంలో గ్రామాల్లో చెరువులు, కుంటలు, కాలువలు, సాగునీటి వ్యవస్థలు ఉండేవి. ఇవి వర్షపు నీటిని నిల్వ చేసి రైతులకు ఉపయోగపడేవి. కానీ కాలక్రమేణా ఈ సంప్రదాయ జలవనరులు నిర్లక్ష్యం చేయబడి చాలా చోట్ల పూడిపోయాయి లేదా ఆక్రమణలకు గురయ్యాయి. ఇప్పుడు వీటిని పునరుద్ధరించడం అత్యవసరం.
చెరువుల లోతు పెంచడం, మట్టిని తొలగించడం, కాలువలను శుభ్రం చేయడం వంటి పనులు చేపడితే వర్షపు నీటి నిల్వ సామర్థ్యం పెరుగుతుంది. అదే సమయంలో ప్రతి గ్రామంలో వర్షపు నీటి సేకరణ వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయాలి. నగరాల్లో కూడా భవనాల పైకప్పులపై పడే వర్షపు నీటిని సేకరించి భూగర్భ జలాలను నింపే విధంగా రూఫ్టాప్ రేన్వాటర్ హార్వెస్టింగ్ వ్యవస్థలను తప్పనిసరి చేయాలి.
వ్యవసాయం రంగంలో కూడా మార్పులు అవసరం. నీరు ఎక్కువగా అవసరమయ్యే పంటలు కరువు సంవత్సరాల్లో పెద్ద ప్రమాదాన్ని కలిగిస్తాయి. అందువల్ల రైతులు తక్కువ నీటితో పెరిగే పంటల వైపు మళ్లాలని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు. జొన్న, సజ్జ, రాగి వంటి మిల్లెట్లు, పప్పుధాన్యాలు, నువ్వులు, పెసలు వంటి పంటలు తక్కువ నీటితో పెరిగే సామర్థ్యం కలిగి ఉంటాయి. ఇవి ఆరోగ్యపరంగా కూడా ఎంతో మేలు చేస్తాయి.
ఇంకా సూక్ష్మ సాగు విధానాలు కూడా ప్రోత్సహించాలి. డ్రిప్ ఇరిగేషన్, స్ప్రింక్లర్ ఇరిగేషన్ వంటి పద్ధతులు నీటి వినియోగాన్ని గణనీయంగా తగ్గిస్తాయి. మొక్కల వేర్లకు అవసరమైనంత నీరు మాత్రమే చేరే విధంగా ఈ వ్యవస్థలు పనిచేస్తాయి. దీనివల్ల నీటి వృథా తగ్గి పంట దిగుబడులు కూడా మెరుగుపడే అవకాశం ఉంటుంది.
ఇప్పటి పరిస్థితుల్లో అత్యంత ఆందోళనకరమైన అంశం భూగర్భ జలాల అధిక వినియోగం. చాలా ప్రాంతాల్లో రైతులు బోర్వెల్లులపై ఆధారపడి సాగు చేస్తున్నారు. నిరంతరంగా నీటిని పంప్ చేయడం వల్ల భూగర్భ జల మట్టం క్రమంగా పడిపోతోంది. ఒకసారి బోర్లు ఎండిపోతే కొత్త బోర్లు త్రవ్వడం రైతులకు భారీ ఆర్థిక భారం అవుతుంది. అందువల్ల భూగర్భ జలాలను సంరక్షించడానికి చెక్డ్యాంలు, పెర్కొలేషన్ ట్యాంకులు, రీచార్జ్ పిట్లు వంటి నిర్మాణాలు ఏర్పాటు చేయాలి.
కరువు సమస్య గ్రామాలకు మాత్రమే పరిమితం కాదు. పట్టణాలు కూడా నీటి కొరతను తీవ్రంగా ఎదుర్కొంటాయి. పెద్ద నగరాల్లో జనాభా పెరుగుదలతో నీటి అవసరం కూడా పెరుగుతోంది. అయితే నీటి సరఫరా వ్యవస్థల్లో లీకేజీలు, వృథా వినియోగం, రీసైక్లింగ్ లోపం వంటి సమస్యలు ఉన్నాయి. నగరాల్లో మురుగు నీటిని శుద్ధి చేసి మళ్లీ వినియోగించే విధానాలను విస్తరించాలి. పారిశ్రామిక అవసరాలకు శుద్ధి చేసిన నీటిని ఉపయోగిస్తే తాగునీటి మీద ఒత్తిడి తగ్గుతుంది.
కరువు సమయంలో ప్రభుత్వ యంత్రాంగం సమన్వయంతో పనిచేయడం కూడా చాలా ముఖ్యమైన విషయం. ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలను బలోపేతం చేసి రైతులకు సమయానికి సమాచారం అందించాలి. వర్షపాతం పరిస్థితుల ఆధారంగా ప్రత్యామ్నాయ పంటలపై సలహాలు ఇవ్వాలి. పంట బీమా పథకాలు రైతులకు చేరువ కావాలి. పంట నష్టపోయినప్పుడు రైతులు తక్షణ ఆర్థిక సహాయం పొందే విధంగా వ్యవస్థలు పనిచేయాలి.
గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకాల ద్వారా చెరువులు, చెక్డ్యాంలు, నీటి నిల్వ నిర్మాణాలను నిర్మించడం ద్వారా ఒకేసారి ఉపాధి మరియు నీటి సంరక్షణ రెండు లక్ష్యాలను సాధించవచ్చు. ఇటువంటి పనులు గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థను కూడా బలోపేతం చేస్తాయి.
అయితే కరువు నిర్వహణలో ప్రభుత్వ చర్యలతో పాటు ప్రజల పాత్ర కూడా చాలా కీలకం. గతంలో గ్రామాల్లో నీటి వనరులను సంరక్షించడం ఒక సామూహిక బాధ్యతగా భావించేవారు. చెరువులను శుభ్రం చేయడం, కాలువలను నిర్వహించడం, సాగునీటిని సమానంగా పంచుకోవడం వంటి కార్యక్రమాలు గ్రామస్థులే నిర్వహించేవారు. ఆ సామూహిక భావన మళ్లీ పునరుద్ధరించాల్సిన అవసరం ఉంది.
ఇప్పటి కాలంలో వాతావరణ మార్పులు కూడా పరిస్థితిని క్లిష్టం చేస్తున్నాయి. గతంతో పోలిస్తే వర్షపాతం అస్థిరంగా మారింది. కొన్ని రోజుల్లో భారీ వర్షాలు పడితే మరికొన్ని వారాలు పూర్తిగా ఎండగా ఉండే పరిస్థితులు ఏర్పడుతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో దీర్ఘకాలిక నీటి నిర్వహణ వ్యూహాలు అవసరం.
భారతదేశం ఎన్నో కరువులను ఎదుర్కొని నిలబడ్డ దేశం. ప్రతి కరువు మనకు ఒక పాఠం నేర్పింది. ముందస్తు ప్రణాళికలు, శాస్త్రీయ విధానాలు, సమాజం మొత్తం సహకారం ఉంటే కరువు ప్రభావాన్ని గణనీయంగా తగ్గించవచ్చు.
ఈ ఏడాది వర్షపాతం తక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉన్న నేపథ్యంలో దేశం మొత్తం అప్రమత్తంగా ఉండాలి. నీటి సంరక్షణకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. వ్యవసాయాన్ని వాతావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మార్చుకోవాలి. భూగర్భ జలాలను రక్షించాలి. ప్రజల్లో నీటి విలువపై అవగాహన పెంచాలి.
ప్రకృతి ఇచ్చే హెచ్చరికలను సమయానికి గుర్తించి చర్యలు తీసుకోవడం తెలివైన సమాజ లక్షణం. కాబట్టి కరువు సంభవించే అవకాశాన్ని ఒక సంక్షోభంగా కాకుండా ఒక అవకాశంగా భావించి నీటి నిర్వహణలో శాశ్వత మార్పులు తీసుకురావాల్సిన సమయం ఇది. సమన్వయంతో పనిచేస్తే కష్టమైన అనావృష్టిని కూడా దేశం ధైర్యంగా ఎదుర్కోగలదు.