వందేమాతరం - జాతిని మేల్కొలిపిన గీతం

1875 నవంబర్ 7. ఆ రోజున బెంగాలీ సాహిత్య పత్రిక బంగదర్శన్ లో ఒక కవిత ప్రచురించబడింది. కవిత పేరు “వందేమాతరం.” అర్థం “తల్లీ, నీకు వందనం.” రచయిత బంకిమ్ చంద్ర చట్టోపాధ్యాయ (1838–1894), ఆ కాలపు బెంగాల్ సాహిత్య లోకంలో అగ్రగణ్యుడు. ఆ చిన్న కవితే తర్వాత భారత జాతి యొక్క ప్రాణస్వరంగా మారింది. దాస్యపు చీకట్ల మధ్య పుట్టిన ఆ గీతం, శతాబ్దాల నిద్రలో ఉన్న జాతిని మేల్కొలిపింది.

బంకిమ్ చంద్ర ఇంగ్లీషు పాలనలో పనిచేసే అధికారి అయినా, ఆయన మనసు మాత్రం భారత మాతకే అంకితం. ఆయన కాలంలో బెంగాల్ ఆకలితో, అవమానంతో, అణచివేతతో నలిగిపోతోంది. ఈ నేపథ్యమే 1882లో వెలువడిన ఆయన నవల ఆనందమఠం కు ప్రేరణ. ఆ నవలలో “వందేమాతరం” గీతం ఒక కవిత మాత్రమే కాదు ఒక మంత్రం, ఒక మేలుకొలుపు, ఒక జాతి స్వరమైంది.

ఆనందమఠం కథ

ఆనందమఠం కథ 1770 కాలంలోని బెంగాల్ దుర్భిక్షం నేపథ్యంగా సాగుతుంది. ఆకలితో అలమటించే ప్రజల మధ్య మహేంద్ర అనే యువకుడు, అతని భార్య కళ్యాణి తమ శిశువుతో గ్రామం విడిచి పారిపోతారు. దారిలో వారికి సన్యాసుల దళం కనపడుతుంది. వీరు సాధారణ సన్యాసులు కాదు వీరు సంతానులు, “మాత సంతానం.” వీరి జీవిత ధ్యేయం ఒకటే భారతమాత విమోచన.

సత్యానంద అనే జ్ఞాని వారి నాయకుడు. ఆయన మహేంద్రునికి ఒక దివ్యదర్శనం చూపిస్తాడు. మూడు రూపాలలో తల్లి దర్శనం దుర్గ శౌర్యమూర్తి, భారతదేశం గత మహిమను సూచిస్తుంది.

లక్ష్మీ కన్నీరు పెట్టిన ముఖం బానిసత్వం లో మునిగిన దేశం. సరస్వతి ప్రశాంతంగా చిరునవ్వుతో విజ్ఞానం, స్వేచ్ఛా యుగం వైపు పయనం.

మహేంద్రునికి అప్పుడు అర్థమవుతుంది తల్లిని సేవించడం అంటే భగవంతుని ఆరాధించడం. ఆ జ్ఞానం అతని జీవితం మారుస్తుంది. అప్పుడు మఠం అంతా ఒక్క గీతంతో మార్మోగుతుంది

“వందేమాతరం!”

గీతం

బంకిమ్ చంద్రమహానుభావుని గీతం ప్రకృతి సౌందర్యంతో, ఆధ్యాత్మిక భావనతో నిండి ఉంది. అసలు బెంగాలీ సంస్కృత శైలిలో ఉన్న పాఠ్యం ఇలా ఉంది —

వందే మాతరం!

సుజలం సుఫలం మలయజశీతలం,

సస్యశ్యామలం మాతరం!

వందే మాతరం!

శుభ్రజ్యోత్స్నా పులకిత యామినీం,

ఫుల్ల కుసుమిత ద్రుమదళ శోభినీం,

సుహాసినీం సుమధుర భాషిణీం,

సుఖదాం వరదాం మాతరం!

వందే మాతరం!

కోటికోటికంఠ కలకలనినాదకరాలే,

కోటికోటిభుజై ధృత ఖడ్గ కరావలే,

అబలా కేన మా ఏతో బల,

బహుబలధారిణీం నమామి తరిణీం,

రిపుదలవారిణీం మాతరం!

వందే మాతరం!

తుమి విద్యా, తుమి ధర్మ,

తుమి హృది, తుమి మర్మ,

త్వం హి దుర్గా దశప్రహరణధరీ,

కమలా కమలదళ విహారిణీ,

వాణీ విద్యాదాయినీ నమామి త్వాం!

వందే మాతరం!

శ్రీ అరవిందుని ఆంగ్ల అనువాదం (1909)

వందే మాతరం

ఓ మాతా! నీకు వందనం!

పుష్కలమైన నీరూ,

చక్కటి పంటలతో

మలయగిరి నుండి వీచే చల్లని గాలులతో వున్న ఓ మాతా నీకు వందనం!

పచ్చని పంటలతో అలంకరించబడిన మాతా! నీకు వందనం.

నీ రాత్రులు చంద్రకాంతులతో మెరిసిపోతున్నాయి,

నీ అడవులు, తోటలు పూలతో నిండిపోయాయి,

నీ ముఖం చిరునవ్వుతో ప్రకాశిస్తోంది,

నీ మాటలు మధురముగా మోగుతున్నాయి,

సుఖమునూ, వరమునూ ఇచ్చే ఓ మాతా!

నీకు వందనం!

ఏడుకోట్ల కంఠాల శబ్దంతో నిండిన నీ స్వరం,

పద్నాలుగు కోట్ల భుజాలతో శత్రువులను ఎదుర్కొనే నీ శక్తి,

నువ్వు బలహీనురాలు ఎలా అవుతావు మాతా?

బహుశక్తిసంపన్నురాలైన, రక్షణకారిణివి.

శత్రువుల శక్తిని చెరిపేసే దేవతామూర్తీ!

నీకు వందనం.

నీవే దుర్గా - పది ఆయుధాలు ధరించిన యోధురాలివి.

నీవే లక్ష్మీ - కమలములపై విహరిస్తూ సిరిసంపదనిచ్చే అమ్మవు.

నీవే సరస్వతి - విద్యానివాసినీ, జ్ఞానప్రదాయినీ,

మహాశక్తిరూపిణీ, దుర్గాస్వరూపిణీ!

నీకు వందనం.

నీవు సౌమ్యమైన చంద్రవదనవు

అదే సమయంలో నీవే దుర్గవు, పది ఆయుధాలు ధరించిన రక్షకురాలివి.

నీకు వందనం.

నీవే విద్య, నీవే ధర్మం,

నీవే హృదయంలోని ఆత్మ, నీవే జీవమూలం,

నీవే శరీరంలో ప్రాణం,

బాహువుల్లో బలం, నేత్రాల్లో తేజం నీవే,

నీవే నా సమస్తం నా దేవీ, నా తల్లీ!

వందే మాతరం

ఈ పద్యాలలో ప్రకృతి మాత రూపం నదులు, తోటలు, పంట పొలాలు, గాలులు అన్నీ దేవీ స్వరూపంగా రూపాంతరం చెందాయి. “మాతరం” అంటే కేవలం భూమి కాదు, ఆత్మశక్తి, జీవశక్తి.

కవిత నుంచి ఉద్యమం వరకు

“వందేమాతరం” కవిత ఒక సాహిత్య గీతంగా పుట్టినా, కొద్ది కాలంలో అది విప్లవ గీతంగా మారింది. 1896లో రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ ఆ గీతాన్ని భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సభలో ఆలపించారు. సభ మొత్తం లేచి నమస్కరించింది. ఆ క్షణంలో, “మాతరం” అనే పదం జాతి హృదయంలో ఆరాధనగా నిలిచింది.1905లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం బెంగాల్ ను విభజించినప్పుడు, ప్రజల ఆగ్రహం ఆ గీతంగా మారింది. వీధులలో, పాఠశాలల్లో, ర్యాలీలలో ఒకే స్వరం “వందేమాతరం!” పోలీసులు నిషేధించారు. విద్యార్థులను బహిష్కరించారు. కానీ ప్రజలు మరింత గట్టిగా పాడారు. “వందేమాతరం” పాడటం అప్పుడు ఒక దైవధర్మం అయింది బానిస మనసుల మేలుకొలుపు.

వివాదం, ఐక్యత

కాలం గడిచేకొద్దీ, ఆ గీతంలోని దేవీ రూపాలపై చర్చ మొదలైంది. దుర్గా, లక్ష్మీ రూపాలు ముస్లింలకు అపరిచితంగా అనిపించవచ్చని కొందరు భావించారు. 1937లో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, సుభాస్ చంద్రబోస్ వంటి నాయకుల ఆధ్వర్యంలో కాంగ్రెస్ నిర్ణయించింది మొదటి రెండు పద్యాలు మాత్రమే అధికారికంగా పాడాలి. అవి దేశ సౌందర్యాన్ని, మాత దయను వర్ణిస్తాయి, కానీ మతపరమైన రూపాలు లేవు. ఈ నిర్ణయం విభజన కాదు ఐక్యతను కాపాడిన త్యాగం.

దాంతో “వందేమాతరం” సమానత్వానికి, ఏకత్వానికి చిహ్నమైంది.

భారత రాజ్యాంగంలో స్థానం

స్వతంత్రం అనంతరం, 1950 జనవరి 24న భారత రాజ్యాంగ సభ చరిత్రాత్మక నిర్ణయం తీసుకుంది “జనగణమన” జాతీయ గీతం కాగా, “వందేమాతరం” జాతీయ గేయం అని గుర్తించింది. అది బంకిమ్ చంద్రుని కవితకు, స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో దాని పాత్రకు ఇచ్చిన గౌరవప్రదమైన సమాధానం. డాక్టర్ రాజేంద్రప్రసాద్ ఆ సభలో “ఈ గీతం కోట్ల హృదయాలను కదిలించింది. ఇది మన స్వతంత్ర ఆత్మ.” అన్నారు ఈ ప్రకటనతో “వందేమాతరం” దేశ రాజ్యాంగంలో నిలిచిపోయింది.

స్వతంత్రం తర్వాత జాతీయ గీతం యొక్క ప్రభావం

స్వతంత్రం వచ్చిన తర్వాత కూడా “వందేమాతరం” జాతీయ ఆత్మగా కొనసాగింది. పాఠశాలల ప్రాంగణాల్లో, గణతంత్ర వేడుకల్లో, యుద్ధ కాల స్మారకాల్లో ఎక్కడ విన్నా ఆ స్వరం ఒకే అర్థం చెబుతుంది “భారత మాతకు వందనం.” ఆ గీతం దేశాన్ని కలిపే నాడీ తంతువుగా మారింది. ప్రతిసారీ పాడినపుడు అది మనలో భక్తిని, బాధ్యతను, జాతి గౌరవాన్ని రగిలిస్తుంది. దేశం కష్టాల్లో ఉన్నపుడు, ఆ గీతం ప్రజలను ధైర్యపరచింది. విజయంలోనూ, విషాదంలోనూ, “వందేమాతరం” మనసుల తలపులో నిలిచింది.

సినిమా తెరపై మాత వందనం

1952లో విడుదలైన ఆనందమఠం సినిమా “వందేమాతరం”ను మరోసారి ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లింది. సన్యాసులు ఖడ్గాలతో నడుస్తూ ఆ గీతాన్ని పాడే సన్నివేశం ప్రేక్షకుల గుండెల్లో అగ్నిని రగిలించింది. తరువాతి దశాబ్దాల్లో కూడా “వందేమాతరం” స్వరం భారత సినిమాల్లో వినిపించింది భారత మాత (1963), లీడర్ (1964), కర్మ (1986), మిషన్ కశ్మీర్ (2000), కభీ ఖుషీ కభీ గమ్ (2001) అన్నింటిలోనూ అది దేశభక్తి పల్లవిగా మారింది. ప్రతీ యుగం ఆ గీతానికి కొత్త రూపం ఇచ్చినా, దాని ఆత్మ మాత్రం మారలేదు దేశ మత పట్ల ప్రేమ, త్యాగం.

1997లో భారత స్వాతంత్ర్యానికి 50 సంవత్సరాలు పూర్తవగా, సంగీత మాంత్రికుడు ఏ.ఆర్. రెహ్మాన్ “వందేమాతరం” ఆల్బమ్ తో ఆ గీతానికి కొత్త శ్వాస ఇచ్చాడు. ఆయన సంగీతం భారతీయ వాయిద్యాలతో, ప్రపంచ రీతులతో మిళితమై, ఆత్మకు, యువతకు ఒకే స్ఫూర్తిని కలిగించింది. ఆగస్టు 15, 1997న విడుదలైన ఈ ఆల్బమ్ దేశవ్యాప్తంగా మిలియన్ల హృదయాలను కదిలించింది.

రైతులు, సైనికులు, కళాకారులు, పిల్లలు అందరూ ఒకే రాగంలో కలిసిన ఆ వీడియో భారత మాతకు అర్పణగా నిలిచింది.రెహ్మాన్ అన్నారు “నేను భారత సాంస్కృతిక గతం, భవిష్యత్తును కలపాలని కోరుకున్నాను.” ఆ ప్రయత్నం విజయమైంది. ఆయన rendition తో “వందేమాతరం” మళ్లీ మేల్కొన్నది కొత్త తరం గుండెల్లో.

కాలాతీత గీతం

“వందేమాతరం”కి ఇప్పుడు దాదాపు 150 ఏళ్లు. అయినా దాని స్ఫూర్తి చావలేదు.

ఇది కేవలం గీతం కాదు ఇది భారత ఆత్మకు ప్రతిధ్వని. ప్రతీ పౌరుడు పాడినప్పుడు, అది ఒక వాగ్దానం - ఈ నేల పట్ల భక్తి, రక్షణ, ఐక్యత. “వందేమాతరం” లో ప్రేమ ఉంది, పూజ ఉంది, జ్ఞాపకం ఉంది. అది మనకు చెబుతుంది దేశభక్తి అంటే కేవలం జెండా ఎగరేయడం కాదు; అది తల్లిని ఆరాధించడం, ఆమెకు సంతానం కావడం.

ఉపసంహారం - నిత్య వందనం

బెంగాల్ అడవులలో పుట్టిన ఈ గీతం నేడు ప్రతి భారత మనసులో నడుస్తుంది. అది సమయాన్ని దాటి, తరాలను కలుపుతుంది. సినిమా నుండి సభావేదిక వరకు, పాఠశాలల నుండి పార్లమెంట్ వరకు ఒకే మంత్రం మార్మోగుతుంది . “వందేమాతరం - తల్లీ, నీకు వందనం.” ఈ స్వరం భారత చరిత్రలో శాశ్వతం. దేశం ఉన్నంత వరకు, ఈ గీతం ప్రతీ హృదయంలో ప్రతిధ్వనిస్తుంది. భారత మాతను ప్రేమించడం అంటే భగవంతుని సేవించడం అని మనకు గుర్తు చేస్తూ.