రిపబ్లిక్‌కు 75 ఏళ్లు: భారత దేశ దశ,దిశ

భారతదేశం 75వ గణతంత్ర దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంటున్న ఈ సందర్భం కేవలం జెండా వందనాలు, సైనిక విన్యాసాలు, అధికారిక సందేశాలకే పరిమితం కావాల్సినది కాదు. ఇది ఒక ఆత్మపరిశీలన క్షణం. 1950 జనవరి 26న భారత ప్రజలు తమకే తాము ఒక రాజ్యాంగాన్ని ఇచ్చుకున్నారు. అది కేవలం పాలన కోసం రూపొందించిన న్యాయపత్రం కాదు; వలస పాలన బంధనాల నుంచి విముక్తమైన సమాజాన్ని సమానత్వం, స్వేచ్ఛ, న్యాయం, సోదరభావం వైపు నడిపించే ఒక మహా దృష్టిపథం. 75 ఏళ్ల తర్వాత కీలకమైన ప్రశ్న ఇదే ఆ రాజ్యాంగ ఆత్మ నిజంగా ఇంకా మన దేశ ప్రయాణానికి మార్గదర్శకంగా ఉందా? సిద్ధాంతంలో మాత్రమేనా, లేక ఆచరణలో కూడా ఉందా?

సిద్ధాంతంలో రాజ్యాంగం: ఒక విప్లవాత్మక దృష్టి

సిద్ధాంత పరంగా భారత రాజ్యాంగం ప్రపంచంలోనే అత్యంత ప్రగతిశీలమైన రాజ్యాంగాల్లో ఒకటి. నిరక్షరాస్యత , పేదరికం , కుల–మత–భాషా భేదాలతో నిండిన సమాజంలో సార్వత్రిక ఓటుహక్కును ప్రవేశపెట్టడం ఆ కాలానికి విప్లవాత్మకమైన నిర్ణయం. ఆస్తి, విద్య, లింగభేదం లేకుండా ప్రతి పౌరుడికీ ఓటు హక్కు కల్పించడం ప్రజాస్వామ్యాన్ని మూలాల నుంచి బలపరిచింది.

మౌలిక హక్కులు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛలకు రక్షణ కల్పించాయి. చట్టం ముందు సమానత్వం, మాట స్వేచ్ఛ, మత స్వేచ్ఛ, జీవించే హక్కు వంటి అంశాలు రాజ్యాంగంలో స్పష్టంగా ప్రతిష్టించబడ్డాయి. మరోవైపు, ఆదేశిక సూత్రాలు రాష్ట్రానికి ఒక నైతిక దిక్సూచిగా పనిచేశాయి సామాజిక న్యాయం, ఆర్థిక సమానత్వం, ప్రజల సంక్షేమం కోసం పనిచేయాలని ప్రభుత్వాలకు ఆదేశించాయి.

రాజ్యాంగ రచయితల దూరదృష్టి సమతౌల్యంలో కనిపిస్తుంది. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛతో పాటు సామాజిక బాధ్యత, ఏకత్వంతో పాటు వైవిధ్యం, స్థిరత్వంతో పాటు మార్పు ఈ మూడు జంటల మధ్య సున్నితమైన సమతౌల్యం రాజ్యాంగంలో ఉంది. ఫెడరలిజం ద్వారా భాషా, సాంస్కృతిక వైవిధ్యానికి గౌరవం లభించింది. లౌకికత్వం అన్ని మతాలకు సమాన గౌరవాన్ని హామీ ఇచ్చింది. స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ రాజ్యాంగ ఆత్మకు కాపలాదారుగా నిలిచేలా రూపుదిద్దుకుంది. సిద్ధాంతంలో ఇది కేవలం రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యం కాదు, సామాజిక–ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యానికి కూడా మార్గం వేసింది.

ఆచరణలో విజయాలు: నిలబడిన ప్రజాస్వామ్యం

ఆచరణలో రాజ్యాంగం అనేక కీలక విజయాలను సాధించింది. పేదరికం, అక్షరాస్యత లోపం, సామాజిక విభేదాలు, అంతర్గత సవాళ్లు ఉన్నప్పటికీ భారతదేశం ప్రజాస్వామ్యాన్ని నిలబెట్టుకోగలిగింది. క్రమం తప్పని ఎన్నికలు, అధికార మార్పిడి, ప్రజాస్వామ్య సంస్థల నిరంతర కొనసాగింపు ఇవి భారతదేశాన్ని అనేక వలసానంతర దేశాల నుంచి భిన్నంగా నిలిపాయి.

సామాజిక మార్పుల్లో కూడా రాజ్యాంగం కీలక పాత్ర పోషించింది. అంటరానితన నిర్మూలన, రిజర్వేషన్ విధానం ద్వారా అణగారిన వర్గాలకు అవకాశాలు, భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాల ఏర్పాటు, 73వ మరియు 74వ సవరణల ద్వారా పంచాయతీ రాజ్, పట్టణ స్వపరిపాలన వ్యవస్థలకు బలం ఇవి అన్నీ రాజ్యాంగ ఆచరణాత్మక శక్తిని చాటుతున్న ఉదాహరణలు.

న్యాయవ్యవస్థ అనేక సందర్భాల్లో రాజ్యాంగానికి ప్రాణం పోసింది. ప్రజాహిత వ్యాజ్యాల ద్వారా మౌలిక హక్కుల పరిధిని విస్తరించింది. విద్య హక్కు, గోప్యత హక్కు, గౌరవంగా జీవించే హక్కు వంటి అంశాలు న్యాయవ్యాఖ్యానాల ద్వారా ప్రజల జీవితాల్లోకి వచ్చాయి. అణగారిన వర్గాలకు రాజ్యాంగ భాష ఒక ఆయుధంగా మారింది. అనేక సంక్షోభ క్షణాల్లో రాజ్యాంగం దేశానికి నైతిక దిక్సూచిగా నిలిచింది.

లోపాలు, వైఫల్యాలు: వాగ్దానం–వాస్తవం మధ్య అంతరం

అయితే రాజ్యాంగం ఇచ్చిన వాగ్దానాలు మరియు ప్రజల అనుభవించే వాస్తవం మధ్య ఉన్న అంతరం ఇంకా పెద్దదిగానే ఉంది. సామాజిక, ఆర్థిక అసమానతలు తీవ్రంగానే కొనసాగుతున్నాయి. కుల వివక్ష, లింగ వివక్ష, ప్రాంతీయ అసమతుల్యతలు రాజ్యాంగ హామీలను ప్రశ్నిస్తున్నాయి. కోట్లాది మంది పౌరులకు మౌలిక హక్కులు ఇంకా పుస్తకాలకే పరిమితమవుతున్నాయి.

చెక్ అండ్ బ్యాలెన్స్‌లుగా రూపొందించిన సంస్థలు కొన్ని సందర్భాల్లో రాజకీయ, పరిపాలనా ఒత్తిడులను ఎదుర్కొంటున్నాయి. న్యాయవ్యవస్థలో జాప్యాలు న్యాయంపై ప్రజల విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీస్తున్నాయి. కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాల్లో ఉద్రిక్తతలు సహకార ఫెడరలిజం భావనను బలహీనపరుస్తున్నాయి. అత్యవసర చట్టాలు, కార్యనిర్వాహక అధికారాల విస్తృత వినియోగం పౌర స్వేచ్ఛలపై సందేహాలను కలిగిస్తున్నాయి.

సోదరభావం—రాజ్యాంగంలో అత్యంత నిర్లక్ష్యం పొందిన విలువ ఇప్పటి ధ్రువీకరణ రాజకీయాల యుగంలో మరింత సవాల్‌గా మారింది. చట్టాలు ఉన్నప్పటికీ, సామాజిక మనస్తత్వాలు మారడంలో వెనుకబడ్డాయి. చట్టాల ద్వారా మాత్రమే సామాజిక సంస్కరణ సాధ్యమా అనే ప్రశ్న ఇక్కడ ఉత్పన్నమవుతుంది. పౌరుల బాధ్యతలను గుర్తుచేసేందుకు చేర్చిన మౌలిక కర్తవ్యాలు ఇప్పటికీ ఎక్కువగా పాఠ్యపుస్తకాలకే పరిమితమై ఉన్నాయి.

సవరణలు: బలం లేదా ఒత్తిడి?

రాజ్యాంగ సవరణల సామర్థ్యం ఒకవైపు దాని బలం, మరోవైపు ఒత్తిడి. కాలానుగుణంగా మార్పులకు అవకాశం ఇవ్వడం రాజ్యాంగాన్ని నిత్య చైతన్యంగా ఉంచింది. అయితే అధిక, లేదా రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం చేసిన సవరణలు మౌలిక సూత్రాలను బలహీనపరిచే ప్రమాదం ఉంది. ‘బేసిక్ స్ట్రక్చర్’ సిద్ధాంతం ఒక రక్షణ కవచంగా పనిచేస్తున్నప్పటికీ, రాజకీయ మెజారిటీలు–రాజ్యాంగ పరిమితుల మధ్య ఉద్రిక్తత ప్రజాస్వామ్య పరిపక్వతకు పరీక్షగా నిలుస్తోంది.

మార్గదర్శక దీపమా, లేక ప్రతీకయా?

75 ఏళ్ల తర్వాత కూడా భారత ప్రజాస్వామ్యానికి రాజ్యాంగం ఒక రూపకల్పనను, భాషను అందిస్తోంది. కానీ అది నిజంగా మార్గదర్శకంగా ఉండాలంటే, కేవలం చట్టపరమైన ఉనికి సరిపోదు. రాజ్యాంగం తనంతట తాను అమలుకాదు; దానిని జీవింపజేయాల్సింది సంస్థలు, నాయకులు, ముఖ్యంగా పౌరులే.

నేటి భారత గణతంత్రానికి ఎదురైన అసలైన సవాల్ రాజ్యాంగ ప్రాముఖ్యత కాదు, రాజ్యాంగ నిబద్ధత. పండుగలలో స్మరణతో కాకుండా, దైనందిన ఆచరణలో సమానత్వాన్ని అర్థవంతం చేయడం, స్వేచ్ఛను బాధ్యతతో మలచడం, న్యాయాన్ని అందుబాటులోకి తీసుకురావడం, సోదరభావాన్ని నిజంగా జీవించడం ఇవే ముందున్న కర్తవ్యాలు.

భవిష్యత్తు వైపు భారతదేశం అడుగులు వేస్తున్న వేళ, రాజ్యాంగ ఆత్మ నినాదాల ద్వారా కాదు, చర్యల ద్వారా పునరుద్ధరించబడాలి. బాధ్యతాయుత పాలన, స్వతంత్ర సంస్థలు, అవగాహన కలిగిన పౌరులు, వైవిధ్యానికి మరియు విభిన్న అభిప్రాయాలకు గౌరవం ఇవి కలిసినప్పుడే భారత గణతంత్రం గర్వంగా చెప్పగలదు: 75 ఏళ్ల తర్వాత కూడా రాజ్యాంగం ఒక చారిత్రక పత్రం మాత్రమే కాదు, మన ప్రయాణానికి వెలుగు చూపే జీవంతమైన మార్గదర్శక దీపం.