రిజర్వేషన్లు నిజంగా అవసరమైన వారికే చెందాలి

భారతదేశంలో సామాజిక న్యాయంపై మళ్లీ ఒక కొత్త చర్చ మొదలైంది. రాజ్యాంగం అందించిన అవకాశాలతో దేశ అత్యున్నత న్యాయపీఠానికి చేరుకున్న ప్రధాన న్యాయమూర్తి బి.ఆర్. గవాయి చేసిన వ్యాఖ్యలు ఈ చర్చకు కొత్త దిశను చూపుతున్నాయి. నిజంగా వెనుకబడినవారిని కాదని, ఇప్పటికే పై స్థాయికి చేరుకున్న ‘క్రీమీ లేయర్’ వర్గాన్ని రిజర్వేషన్ వ్యవస్థ నుంచి తప్పించాలని గవాయ్ అన్న మాటలు రిజర్వేషన్ల అసలు ఉద్దేశ్యం ఏంటో, అవి ఎవరికోసం అమల్లో ఉన్నాయో మళ్లీ ఆలోచించేలా చేస్తున్నాయి.

తరతరాలుగా ఎదురైన అవమానాలు, అణచివేత, విద్య–ఉద్యోగాలలో బయటికి నెట్టివేయబడటం వంటి చారిత్రక అన్యాయాల్ని సరిదిద్దడమే రిజర్వేషన్ల పుట్టుకకు కారణం. అయితే, కాలక్రమంలో దళిత సమాజంలో కూడా ఆర్థికంగా, విద్యా పరంగా, సామాజికంగా ఎదిగి ఉన్న వర్గాలు ఏర్పడ్డాయి. న్యాయమూర్తి గవాయి చెప్పినట్లుగా “ఒక ఐఏఎస్ అధికారి పిల్లలని, పొలంలో కూలి పనిచేసే కార్మికుడి పిల్లలతో ఎలా పోల్చగలం?” అనే ప్రశ్న ఈ వ్యవస్థలోని అంతర్గత అసమానతను బయటపెడుతోంది.

ఇంద్రా సావ్నే కేసులో సుప్రీం కోర్టు “క్రీమీ లేయర్” అనే కీలక సూత్రాన్ని ప్రవేశపెట్టి, రిజర్వేషన్ వ్యవస్థలో ఒక పెద్ద మలుపును తీసుకువచ్చింది. కోర్టు అభిప్రాయం ప్రకారం, సామాజికంగా మరియు విద్యాపరంగా ముందుకు వచ్చిన, ఆర్థికంగా బలంగా ఉన్న OBC వర్గాల వ్యక్తులు ఇకపై రిజర్వేషన్‌కు అర్హులు కారని స్పష్టం చేసింది. రిజర్వేషన్ యొక్క అసలు ఉద్దేశ్యం—నిజంగా వెనుకబడిన, అవకాశాలు లేనివారిని ముందుకు తీసుకురావడం—కాపాడాలంటే ఇప్పటికే అభివృద్ధి చెందిన వర్గాలను బయట పెట్టడం అవసరం అని కోర్టు పేర్కొంది. “క్రీమీ లేయర్” ప్రమాణాలు నిర్ణయించడం ప్రభుత్వ బాధ్యతగా ఉండాలని, ఈ సూత్రం కేవలం OBCలకు మాత్రమే వర్తిస్తుందని, SC/ST వర్గాలకు వర్తించదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఈ సూత్రం రాజ్యాంగంలోని సమానత్వ భావనకు విరుద్ధం కాదని కూడా కోర్టు తేల్చి చెప్పింది. మొత్తం మీద, రిజర్వేషన్ ప్రయోజనాలు అవసరమైన వర్గాలకు చేరాలన్న లక్ష్యానికి ఇది ఒక ముఖ్యమైన సంస్కరణగా భావించబడింది.

ఈ నేపథ్యంలో, నిజంగా వెనుకబడిన కుటుంబాల పిల్లలకు అవకాశాలు అందాలంటే, ఇప్పటికే ఉన్నత స్థాయి సాధించిన కుటుంబాలు రిజర్వేషన్ హక్కులను వదులుకోవాల్సిన అవసరం ఉందనే భావన బలపడుతోంది. ఈ ఆలోచన రిజర్వేషన్‌ను తగ్గించడం కాదు; దాన్ని శుద్ధీకరించడం, మరింత ఫలవంతంగా చేయడం. కొన్ని కుటుంబాలు తరతరాలుగా ఒకే ప్రయోజనం పొందుతుండగా, అత్యంత వెనుకబడినవారికి మాత్రం అదే అవకాశాలు అందకపోవడం ఒక నిజం. ఇది రిజర్వేషన్ పుట్టిన ఉద్దేశ్యానికి విరుద్ధం.

రిజర్వేషన్ అనేది శాశ్వతంగా ఇవ్వడం కాదని, పరిస్థితి మెరుగుపడే వరకే ఇవ్వాల్సిన ప్రత్యేక అవకాశం మాత్రమేనని డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ కూడా స్పష్టం చేశారు. కాబట్టి, సమాజంలోనే ఉన్న అంతర్గత వ్యత్యాసాలను గుర్తించకుండా రిజర్వేషన్‌ను యథావిధిగా కొనసాగించడం న్యాయం కాదు. అభివృద్ధి అంచుకు చేరినవారు స్వయంగా తప్పుకోవడం నైతిక బాధ్యత అని గవాయి అభిప్రాయం. ఇది రిజర్వేషన్ వ్యవస్థను బలహీనపరచడం కాదు; నమ్మకాన్ని పునరుద్ధరించడం.

అంతేకాదు, రిజర్వేషన్‌ను విమర్శించే వర్గాల చేతుల్లో దీనిని ఆయుధంలా మారనీయదలచితే, క్రీమీ లేయర్‌ను గుర్తించి బయటకు తీసే ప్రక్రియను ప్రారంభించడం ఇప్పుడు అత్యవసరం. లేనిపక్షంలో రిజర్వేషన్ నిజంగా వెనుకబడినవారి వరకు చేరకపోవడమే కాకుండా, సామాజిక న్యాయం అనే భావననే బలహీనపరచే ప్రమాదం ఉంది.

నేటి తరుణంలో రిజర్వేషన్ అవసరమని భారత్ అంగీకరించినట్లే, అది ఎవరికి అవసరం అన్నది కూడా స్పష్టంగా నిర్ణయించాలి. సమాజంలో పైస్థాయికి ఎదిగిన వర్గాలు రిజర్వేషన్ హక్కులను కొనసాగించడం వల్ల, అత్యంత వెనుకబడిన వారికి అవకాశాలు తగ్గిపోతాయి. ఉద్యోగం, విద్య, ప్రతిష్ట వంటి రంగాల్లో ఇప్పటికే నిలదొక్కుకున్న వర్గాలు మరలా అదే అవకాశాన్ని వినియోగించుకోవడం నైతికంగా సమర్థించుకోలేని విషయం.

ఆకర్షణీయంగా వినిపించినప్పటికీ, "కులం ఒకటే కాబట్టి అందరికీ సమాన హక్కు" అనే వాదన వాస్తవానికి అన్యాయమే. బాధితులను రక్షించడానికి రూపొందించిన విధానం, అభివృద్ధి పొందిన వర్గాలకు వరుసగా ప్రయోజనం కలిగిస్తే, బాధితులే మళ్లీ వెనుకబడిన స్థితిలోనే మిగిలిపోతారు. కాబట్టి, రిజర్వేషన్ నిజంగా అవసరమున్న వారికి చేరేలా చూడటం సమాజానికి అందరికంటే పెద్ద బాధ్యత.

ప్రధాన న్యాయమూర్తి గవాయి చెప్పిన మాటలు భారత రాజ్యాంగ స్ఫూర్తినే ప్రతిబింబిస్తున్నాయి. ఈ దేశం ముందుకు సాగాలంటే సమాన అవకాశాలు అందరికీ కలగాలి. రిజర్వేషన్ కొనసాగాలి కానీ అవసరం ఉన్నవారికి మాత్రమే. ఇప్పటికే ఎదిగినవారు తాము పొందిన ప్రయోజనాలను గుర్తించి, అవకాశాలను అత్యంత వెనుకబడిన వారికి వదిలే సంస్కృతి పుట్టాలి. రిజర్వేషన్ వ్యవస్థ బలంగా ఉండాలి. కానీ అది బలంగా ఉండేది, ప్రయోజనం అర్హులైనవారికి చేరినప్పుడే.