రాతిలో ఉదయించిన సూర్యుడు
భారతీయ సాంస్కృతిక వారసత్వంలో కొన్ని కట్టడాలు కాలాన్ని దాటి నిలుస్తాయి. అవి కేవలం రాతి నిర్మాణాలు కాదు. ఒక నాగరికత యొక్క దృష్టి, ఆధ్యాత్మికత, కళాత్మక పరాకాష్ట. అటువంటి అపురూపమైన మహాకావ్యమే కోణార్క్ సూర్య దేవాలయం. ఒడిశా తీరప్రాంతంలో, బంగాళాఖాతాన్ని ఆనుకుని, తూర్పున ఉదయించే సూర్యుని తొలి కిరణాలను ఆలింగనం చేసుకునేలా నిర్మితమైన ఈ ఆలయం రథ రూపంలో నిలిచిన ఒక దివ్య దృశ్యం, రాతిలో చెక్కిన కాలగడియారం, శిల్పంలో పలికే తత్వం.
సూర్యుడి రథంగా ఆలయం
కోణార్క్ సూర్య దేవాలయం ఒక సాధారణ ఆలయం కాదు. ఇది ఏడు గుర్రాలు లాగుతున్న రథంలా రూపుదిద్దుకుంది. పన్నెండు జతల చక్రాలు, హిందూ క్యాలెండర్లోని పన్నెండు నెలలకు ప్రతీక. ప్రతి చక్రం ఎనిమిది చువ్వలతో, సమయాన్ని నిమిషాల వరకూ కొలిచే సూర్య గడియారాలుగా కూడా పనిచేస్తాయి. ఉదయం సూర్యోదయంలో, సముద్రపు నీలం లోతుల నుంచి రథం పైకి వస్తున్నట్లుగా కనిపించే ఆ దృశ్యం, మనిషి కళాసృష్టి ప్రకృతితో కలిసిన అద్భుత క్షణం.
కళింగ వాస్తు శిల్ప కళ
13వ శతాబ్దంలో తూర్పు గంగా రాజవంశానికి చెందిన మొదటి నరసింహదేవ కాలంలో నిర్మితమైన ఈ ఆలయం, కళింగ శైలికి చిరునామా. ఖొండలైట్, లాటరైట్, క్లోరైట్ వంటి రాళ్లను సుదూర ప్రాంతాల నుంచి తెప్పించి, రాతిని పాలిష్ చేసి, జాయింట్లు కనిపించనంతగా అమర్చిన శిల్ప నైపుణ్యం నేటికీ ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. రేఖా డ్యూల్ (ప్రధాన గర్భగుడి), జగమోహన (ప్రజల మందిరం), నట మందిరం (నృత్యశాల), భోగ మండపం (భోజన మందిరం), ఈ సమగ్ర ప్రణాళికలో చదరపు, వృత్తాకార జ్యామితి సమన్వయం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
కోణార్క్ గోడలపై శిల్పాలు కేవలం దేవతల చిత్రణకే పరిమితం కావు. సంగీతకారులు వీణ, మర్దల, గిని వాయిస్తున్న దృశ్యాలు, యోగులు ఆసనాల్లో రాజులు గురువుల వద్ద శిక్షణ పొందుతున్న సన్నివేశాలు, గ్రామీణ జీవితం, ప్రయాణికులు, పండుగ ఊరేగింపులు, వేట దృశ్యాలు, అన్నీ శిల్పాల్లో జీవం పోసుకున్నాయి. ప్రతి కథ అద్భుతం, ప్రతి శిల్పం ఒక అధ్యాయం.
కోణార్క్ ఆలయం మైథున శిల్పాలకు ప్రసిద్ధి. ఇవి మానవ జీవితంలోని కామ, సాన్నిహిత్య దశలను నిర్భయంగా చూపుతాయి. కొందరు వీటిని వామ మార్గ తంత్ర సంప్రదాయంతో అనుసంధానించినా, స్థానిక సాహిత్యం వీటిని జీవన సమగ్రతలో భాగంగా చూస్తుంది. ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షం నాలుగు పురుషార్థాల సమన్వయాన్ని శిల్పం ద్వారా పలికించిన ఆలయం కోణార్క్.
దేవతల సమన్వయం
ఇది కేవలం సూర్యారాధన కేంద్రం మాత్రమే కాదు. ఇక్కడ దుర్గ (మహిషాసురమర్దిని), విష్ణువు (జగన్నాథ రూపం), శివుడు (లింగంగా), వేద దేవతలు, ఇంద్రుడు, అగ్ని, వరుణుడు, కుబేరుడు అందరూ శిల్పాల్లో దర్శనమిస్తారు. ఈ సమన్వయం కోణార్క్ను అన్ని ప్రధాన హిందూ సంప్రదాయాలకు చెందిన సమగ్ర తీర్థస్థానంగా నిలబెడుతుంది.
బ్లాక్ పగోడా నుంచి యునెస్కో వారసత్వం
యూరోపియన్ నావికులు 17వ శతాబ్దంలో ఈ ఆలయ౦ నల్ల రాళ్లతో, ఎత్తైన టవర్లా కనిపించేదని దీన్ని “బ్లాక్ పగోడా”గా పిలిచేవారు. పూరిలోని జగన్నాథ ఆలయం “వైట్ పగోడా”. ఈ రెండు బంగాళాఖాతంలో నావికులకు మార్గసూచకాలు. కాలక్రమంలో ఆలయం నష్టం చవిచూసింది. సహజ కారణాలా, దాడులా అన్నది ఇంకా చర్చనీయాంశమే. అయినా 1984లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొంది, పరిరక్షణకు కొత్త ఊపిరి పొందింది.
అరుణ స్తంభం: రథసారథి గౌరవం
సూర్యుని రథసారథి అరుణుడికి అంకితం చేసిన ఏకశిలా స్తంభం అరుణ స్తంభం. ఒకప్పుడు కోణార్క్ ప్రవేశద్వారం ముందు ఉండేది. 18వ శతాబ్దంలో ఇది పూరిలోని జగన్నాథ ఆలయం సింహ ద్వారం వద్ద ప్రతిష్టించబడింది. 33 అడుగుల ఎత్తు, సున్నితమైన చెక్కుదల, అది కూడా కోణార్క్ కళాత్మక శక్తికి సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది.
19వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ కాలంలో జరిగిన పరిరక్షణ చర్యలు, జగమోహనను ఇసుకతో నింపి కూలిపోకుండా కాపాడడం, గాలుల నుంచి రక్షణకు చెట్లు నాటడం, ఆలయాన్ని నిలబెట్టాయి. 20వ శతాబ్దంలో మాయాదేవి ఆలయం, వైష్ణవ ఆలయం వంటి అనుబంధ కట్టడాల తవ్వకాలు ఆలయ సముదాయం విశాలతను వెల్లడించాయి. తాజాగా ఏఎస్ఐ చేపట్టిన ఆధునిక పునరుద్ధరణ చర్యలు కోణార్క్కు భవిష్యత్తును అందిస్తున్నాయి.
సాహిత్యం, సంస్కృతి, ప్రతీక
కోణార్క్ ఒడియా సంస్కృతిలో స్వర్ణ త్రిభుజం ప్రసిద్ధమైన ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక భౌగోళిక సమన్వయంలో శిఖరస్థానంలో నిలుస్తుంది. స్వర్ణ త్రిభుజం అంటే కోణార్క్ సూర్య దేవాలయం, పూరి జగన్నాథ ఆలయం, భువనేశ్వర్ లింగరాజ ఆలయం ఈ మూడు కలిసి ఒడియా నాగరికత ఆధ్యాత్మిక దిశానిర్దేశకంగా పనిచేస్తాయని అర్ధం. కోణార్క్ ఇక్కడ కేవలం ఒక ఆలయం కాదు. అది సూర్యారాధన, కాలగణన, కళింగ వాస్తు, శిల్పకళ అన్నీ కలిపి సాంస్కృతిక ప్రకటన. తూర్పు దిశగా తిరిగి, సూర్యోదయపు తొలి కిరణాలను ఆహ్వానించేలా నిర్మితమైన ఈ ఆలయం, ప్రకృతి, మానవ సృజనల సమన్వయానికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. అందుకే ఒడియా సంస్కృతిలో కోణార్క్ను “శిల్పంలో జీవించే తత్వం”గా భావిస్తారు.
ఈ మహత్తును రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ కవితాత్మకంగా వ్యక్తీకరించారు. ఆయన “ఇక్కడ రాతి భాష మానవ భాషను అధిగమిస్తుంది” అన్న మాట కోణార్క్ శిల్పాల్లోని భావవ్యాప్తిని ఒకే వాక్యంలో చెప్పిన శాశ్వత వ్యాఖ్య. ధర్మపద కథ వంటి ఇతిహాసాల నుంచి ఆధునిక కవిత్వం, నవలల వరకూ కోణార్క్ అనేక రచయితలకు స్ఫూర్తి నిలయంగా మారింది. రాతిలో చెక్కిన కథలు, శిల్పాల్లో నాటుకున్న మానవ జీవితం ఇవన్నీ తరతరాల సాహిత్యాన్ని పోషించాయి. ఈ జాతీయ, సాంస్కృతిక విలువకు గుర్తింపుగా, భారతీయ రూ.10 నోటు వెనుక భాగంలో కోణార్క్ సూర్య దేవాలయ చిత్రాన్ని ముద్రించడం జరిగింది. అది కేవలం ఒక చిత్రణ కాదు. భారతీయ వారసత్వాన్ని దేశవ్యాప్త గుర్తింపుగా నిలిపిన ఒక ప్రతీక.
కాలానికి ఎదురొడ్డి నిలిచిన సూర్యుడు
1803 నుంచి కోణార్క్ పరిరక్షణ ప్రయత్నాలు ప్రారంభమైనప్పటికీ అవి చాలాకాలం పరిమితంగానే కొనసాగాయి. తూర్పు భారత సముద్ర బోర్డు సూచనలున్నా, మొదట రాళ్లు తొలగించకూడదన్న నిషేధమే ఏకైక చర్యగా నిలిచింది. నిర్మాణ మద్దతు లేకపోవడంతో ప్రధాన శిఖరం 1848 నాటికి కూలిపోయి, ఆలయం తీవ్రంగా నష్టపోయింది. 19వ శతాబ్దంలో ఖుర్దా రాజు, ఆసియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ బెంగాల్ ప్రయత్నాలు, కొన్ని శిల్పాల మ్యూజియాలకు తరలింపు, ఇవన్ని వివాదాలు, స్థానికుల అభ్యంతరాల మధ్య సాగాయి.
19వ శతాబ్దం చివరలో ఈ ఆలయ ప్రధాన నిర్మాణం బలహీనపడి కూలిపోయే స్థితికి చేరుకుంది. అప్పట్లో తూర్పు తీరంలో సంభవించిన తుఫానులు, సముద్రపు గాలిలోని ఉప్పు ప్రభావం వల్ల రాళ్లు క్షీణించాయి. దీంతో ఆలయ పైకప్పు కూలిపోకుండా అడ్డుకోవడానికి 1903లో అప్పటి బ్రిటిష్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ జాన్ ఉడ్బర్న్ ఆదేశాల మేరకు గర్భగుడిని పూర్తిగా ఇసుకతో నింపి, అన్ని ద్వారాలను మూసివేశారు. 1906లో తీరానికి ఎదురుగా చెట్లు నాటడం వంటి చర్యలు తీసుకున్నారు. 1909లో మాయాదేవి ఆలయం వెలుగులోకి వచ్చింది. చివరకు కోణార్క్ సూర్య దేవాలయంకు 1984లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ హోదా లభించింది
ప్రస్తుతం బయట నుండి చూస్తున్న కోణార్క్ ఆలయ ప్రధాన భాగమే 'జగ్మోహన్ హాల్'. ఇది ఒకప్పుడు 120 అడుగుల ఎత్తు ఉండేది. దీని వెనుక ఉన్న ప్రధాన విమాన గోపురం (గర్భగుడి) ఇప్పటికే కాలగర్భంలో కలిసిపోగా, మిగిలి ఉన్న ఈ జగ్మోహన్ హాల్ను కాపాడుకోవడం పురావస్తు శాఖకు సవాలుగా మారింది. లోపల ఇసుక నింపడం వల్ల ఇది ఒక గట్టి దిమ్మెలా మారి ఇప్పటికీ నిలబడగలిగింది.
కాగా, గత 122 ఏళ్లుగా చీకటిలో మగ్గుతున్న ఈ ఆలయ గర్భగుడి (జగ్మోహన్ హాల్) త్వరలో వెలుగు చూడనుంది. బ్రిటిష్ కాలం నుండి మూసివేసి ఉన్న ఈ ప్రధాన భాగాన్ని పునరుద్ధరించి, పర్యాటకులకు, భక్తులకు లోపలి దృశ్యాలను చూపించేందుకు భారత పురావస్తు శాఖ భారీ కసరత్తు చేస్తోంది.
తాజాగా 2022 సెప్టెంబర్ 8 నుంచి ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా జగమోహనలోని ఇసుకను తొలగించి, స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ మద్దతులతో మూడు సంవత్సరాల్లో సమగ్ర పరిరక్షణ పనులు పూర్తి చేయాలని చర్యలు చేపట్టింది
గర్భగుడిలోని ఇసుకను తొలగించడానికి ముందు, ఏఎస్ఐ, ఐఐటీ మద్రాస్ నిపుణులు అనేక శాస్త్రీయ పరీక్షలు నిర్వహించారు. 'గ్రౌండ్ పెనెట్రేటింగ్ రాడార్', లేజర్ స్కానింగ్ ద్వారా లోపల గోడల పరిస్థితిని అంచనా వేశారు. ఇసుకను తీసివేసినప్పుడు నిర్మాణంపై పడే ఒత్తిడిని తట్టుకోవడానికి లోపల ఇనుప చట్రాలను ఏర్పాటు చేసే ప్రణాళికను సిద్ధం చేశారు.
ప్రస్తుతం గర్భగుడి పైభాగంలో రంధ్రాలు చేసి, అత్యాధునిక యంత్రాల సాయంతో ఇసుకను బయటకు తీస్తున్నారు. సుమారు 15 అడుగుల ఎత్తు వరకు పేరుకుపోయిన వేల టన్నుల ఇసుకను తొలగించడానికి మూడు నుండి నాలుగు నెలల సమయం పట్టవచ్చని అంచనా. ఈ ప్రక్రియలో శిల్పాలకు ఎలాంటి నష్టం కలగకుండా అత్యంత జాగ్రత్తలు తీసుకుంటున్నారు.
కనుమరుగైన శిల్ప సంపద పునరాగమనం
ఇసుకను తొలగించిన తర్వాత, గత వంద ఏళ్లుగా ఎవరూ చూడని అద్భుతమైన అంతర్గత శిల్పకళ బయటపడే అవకాశం ఉంది. గర్భగుడి గోడలపై ఉండే సూక్ష్మ శిల్పాలు, పైకప్పు నిర్మాణం మరియు పురాతన లిపి వంటివి బయటపడితే, కోణార్క్ చరిత్రపై మరిన్ని కొత్త విషయాలు తెలిసే అవకాశం ఉందని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు.
అయస్కాంత రాయి మర్మం
ఈ గర్భగుడి తెరుచుకోవడం ద్వారా ఆలయ పైభాగంలో ఉండేదని చెప్పబడే 'అయస్కాంత రాయి' లేదా 'లోడ్స్టోన్' గురించిన నిజాలు తెలిసే అవకాశం ఉంది. పురాణాల ప్రకారం, ఆ అయస్కాంత శక్తి వల్లే విగ్రహం గాలిలో తేలేదని చెబుతారు. ఇసుకను తొలగించినప్పుడు పునాదుల్లో లేదా గోడల నిర్మాణంలో లోహపు వాడకంపై స్పష్టత రావచ్చు.
పర్యాటక రంగంలో కొత్త అధ్యాయం
ఒడిశా పర్యాటక రంగానికి కోణార్క్ ప్రధాన ఆదాయ వనరు. గర్భగుడిని పర్యాటకుల సందర్శనార్థం తెరిస్తే, ప్రపంచవ్యాప్తంగా పర్యాటకుల సంఖ్య రెట్టింపు అయ్యే అవకాశం ఉంది. లోపలికి వెళ్లేందుకు ప్రత్యేక మార్గాలను నిర్మించి, గాలి, వెలుతురు వచ్చేలా ఏర్పాట్లు చేస్తున్నారు. ఇది చరిత్ర ప్రేమికులకు ఒక గొప్ప అనుభూతిని ఇస్తుంది.
ఇసుకను తీసివేసిన తర్వాత, ఖాళీ అయిన ప్రదేశంలో గోడలకు పటిష్టత చేకూర్చడానికి స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ బీమ్లను అమర్చనున్నారు. రాళ్ల మధ్య ఉన్న పగుళ్లను ప్రత్యేకమైన కెమికల్ మిశ్రమంతో పూడ్చివేస్తారు. ఆలయ భద్రతను దృష్టిలో ఉంచుకుని, లోపలికి ఒకేసారి పరిమిత సంఖ్యలో పర్యాటకులను అనుమతించేలా నిబంధనలు రూపొందిస్తున్నారు.
వారసత్వ సంపద రక్షణలో భారత్
కోణార్క్ గర్భగుడిని పునరుద్ధరించడం అనేది కేవలం ఒక ఇంజనీరింగ్ పని మాత్రమే కాదు, మన పూర్వీకుల వారసత్వాన్ని కాపాడుకునే మహత్తర యజ్ఞం. ఇది విజయవంతమైతే, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న పురాతన కట్టడాల పునరుద్ధరణకు భారత్ ఒక మార్గదర్శిగా నిలుస్తుంది. త్వరలోనే భక్తులు సూర్య భగవానుడి అసలు గర్భాలయంలో అడుగుపెట్టే రోజు రాబోతోంది.
నేడు కోణార్క్ ఒక శిథిలం మాత్రమే కాదు. అది భారతీయ ఆత్మ యొక్క ప్రతిరూపం. కాలం దెబ్బతీసినా, కళ చెరిగిపోలేదు. సూర్యుడు ఉదయించే ప్రతిసారి, రాతిలో చెక్కిన రథం మళ్లీ కదిలినట్టే. కోణార్క్ రాతిలో రాసిన ఒక నాగరికత కథ. సూర్యుడితో సంభాషించే శిల్పం. మనసును వెలిగించే వెలుగు.