మారుతున్న ప్రపంచంలో పుతిన్ పర్యటన
రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ వచ్చే వారం భారత్కి రానున్నారని అధికారికంగా ప్రకటించిన వెంటనే అంతర్జాతీయ రాజకీయ వర్గాలు అప్రమత్తమయ్యాయి. నాలుగేళ్ల తర్వాత జరుగుతున్న ఈ వార్షిక సదస్సు సాధారణ దౌత్య కార్యక్రమం మాత్రమే కాదు. అది ప్రపంచ శక్తి సమీకరణాల మధ్య భారత విదేశాంగం ఏ దిశగా పయనిస్తోంది అన్నదానికి పరీక్ష కూడా. ఉక్రెయిన్ యుద్ధంతో రష్యా పాశ్చాత్య ప్రపంచం నుంచి దూరమవుతున్న సమయంలో, భారత్ మాత్రం తన వ్యూహాత్మక స్వతంత్రతను కాపాడుకుంటూ మాస్కోతో సంబంధాలను కొనసాగించడం ఈ పర్యటనకు అనూహ్యమైన ప్రాధాన్యాన్ని ఇస్తోంది.
భారత్–రష్యా సంబంధాలు ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ కాలం నుంచి నిర్మితమైన విశ్వసనీయతపై నిలబడ్డాయి. 1971 ఒప్పందం నుంచి 21వ శతాబ్దపు బహుళధ్రువ ప్రపంచం వరకు, రెండు దేశాలు వివిధ మార్పులను అనుభవించాయి. అయినప్పటికీ భాగస్వామ్య భావనలో పెద్దగా మార్పు రాలేదు. అయితే ఉక్రెయిన్ యుద్ధానంతరం పరిస్థితులు భిన్నంగా మలుపుతిప్పాయి. పాశ్చాత్య ఆంక్షల భారంతో రష్యా కొత్త మార్కెట్లను ఆశ్రయించాల్సి వచ్చింది. అదే సమయంలో భారతదేశానికి ఇంధన ధరల భారం, ఆయుధ సరఫరాలు, చెల్లింపుల సమస్యలు వంటి కొత్త సవాళ్లు వచ్చాయి. ఈ నేపథ్యంలో జరిగే పుతిన్–మోదీ సమావేశం రెండు దేశాలు తమ ప్రయోజనాలను ఎలా సమన్వయం చేసుకుంటాయన్నదాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది.
రష్యా నుంచి భారత్కు ఆయుధ సరఫరాలు చారిత్రాత్మకంగా ప్రధానమైనవే. నేడు వాటి వాటా తగ్గుతున్నప్పటికీ పాత వ్యవస్థల నిర్వహణ, విడిభాగాల సరఫరా, ఉమ్మడి అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు ఇంకా కీలకంగానే ఉన్నాయి. బ్రహ్మోస్ క్షిపణి వ్యవస్థ, AK-203 ఆయుధాల ఉమ్మడి తయారీ, సుఖోయ్ మరియు మిగ్ విమానాల జీవితకాల పొడిగింపు వంటి అంశాలపై చర్చలు మళ్లీ వేగం పడే అవకాశం ఉంది. అయితే పెద్ద మొత్తంలో కొత్త ఒప్పందాలు వస్తాయని భావించలేము. ఈ దశలో రెండు పక్షాలకు కూడా రాజకీయ సందేశమే ముఖ్యమైనది. భారత్కు వివిధ దేశాల నుండి రక్షణ కొనుగోళ్లు విస్తరించాల్సిన అవసరం ఉంది. కానీ రష్యాతో వ్యూహాత్మక సంబంధాల ఆవశ్యకత కూడా తగ్గలేదు. అదే సమయంలో ఉక్రెయిన్ నేపథ్యంలో రష్యాకు భారత్ రూపంలో విశ్వసనీయ మార్కెట్ నిలవడం అత్యవసరం.
భారత్–రష్యా సంబంధాల్లో గత మూడు సంవత్సరాలుగా అత్యంత వేగంగా పెరిగిన రంగం ఇంధనం. రష్యాపై ఆంక్షలు పడిన వెంటనే భారత్ పెద్ద ఎత్తున చౌక ధరల ముడి చమురు కొనుగోలు చేసి ఆర్థికంగా ప్రయోజనం పొందింది. ఈ కొనుగోళ్ల వల్ల ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం భారీగా పెరిగింది. అయితే చెల్లింపుల వ్యవస్థలో ఇబ్బందులు ఉంచాయి. రూపీ–రూబుల్ వ్యవస్థ, పెట్టుబడి మార్గాలు, కొత్త బ్యాంకింగ్ ఛానల్లు వంటి విషయాలపై ఈసారి ముఖ్యమైన నిర్ణయాలు వచ్చే అవకాశం ఉంది. పెట్రోల్, డీజిల్ మాత్రమే కాదు, గ్యాస్, బొగ్గు, అణు శక్తి వంటి రంగాల్లోనూ దీర్ఘకాలిక ఒప్పందాలపై చర్చలు జరగవచ్చు. కుడాంకులం అణు విద్యుత్ కేంద్రాన్ని రష్యా నిర్మించి సహకరిస్తోన్న విషయం తెలిసిందే. భవిష్యత్తులో కొత్త యూనిట్లు లేదా సంయుక్త పరిశోధనల దిశగా ఒప్పందాలు కుదిరే అవకాశం ఉంది. పెరుగుతున్న విద్యుత్ అవసరాలను తీర్చడానికి, శుద్ధ ఇంధనాల వైపు సాగడానికి భారతదేశానికి అణుశక్తి కీలకం. అందువల్ల మాస్కోతో ఈ రంగంలో భాగస్వామ్యం కొనసాగడమే కాక వృద్ధి చెందాల్సిన అవసరం ఉంది.
అయితే ఈ పర్యటనలో అత్యంత సంక్లిష్టమైన అంశం చైనా పట్ల రష్యా అనుసరిస్తున్న నూతన అనుబంధం. ఉక్రెయిన్ యుద్ధం తర్వాత పాశ్చాత్య దేశాలు విడిచిపెట్టిన ఖాళీని చైనా భర్తీ చేస్తోంది. రష్యా–చైనా సంబంధాల వేగవంతమైన సమీకరణ భారతదేశానికి వ్యూహాత్మకంగా ఆందోళన కలిగిస్తోంది. ఈ నేపథ్యంలో పుతిన్తో జరిగే చర్చల్లో భారతదేశం తన ఆందోళనలను నేరుగా వెల్లడించవచ్చు. రష్యా దృష్టిలో భారత్ చైనా ప్రభావాన్ని సమతుల్యం చేసే కీలక శక్తి. అందువల్ల ఈ త్రిభుజ సమీకరణ పర్యటన మొత్తం మీద నీడలా ఉంటుంది.
ఉక్రెయిన్ విషయం మీద భారతదేశం తన విధానం మార్చబోదు. అది నిష్పాక్షికత, సంభాషణ, శాంతి ప్రక్రియలను ప్రోత్సహించడం అనే రేఖను కొనసాగిస్తుంది. పాశ్చాత్య దేశాల ఒత్తిడి ఉన్నప్పటికీ భారత్ తన ప్రయోజనాలకు సరిపోయే విదేశాంగ శైలిని అనుసరిస్తోంది. పుతిన్ పర్యటన తరువాత విడుదల చేసే సంయుక్త ప్రకటనలో ఈ అంశం ఎలా ప్రస్తావించబడుతుందన్నది ప్రపంచమంతా గమనిస్తుంది.
భారతదేశానికి ఈ పర్యటన అంతర్గత రాజకీయ పరంగా కూడా కొన్ని సంకేతాలు ఇస్తుంది. ఒకపక్క అమెరికా, యూరప్, జపాన్ వంటి దేశాలతో బలమైన భాగస్వామ్యాలు కొనసాగుతూనే మరోపక్క రష్యాతో సంప్రదాయ బంధం నిలబడుతుందని ఈ సమావేశం ప్రపంచానికి సూచిస్తుంది. ప్రపంచ రాజకీయాల్లో భారత్ తనకంటూ ప్రత్యేక స్థానం కలిగి ఉందన్న భావనను ఇది బలోపేతం చేయబోతోంది.
రష్యాకు ఈ పర్యటన దౌత్యపరమైన ఊపిరితిత్తిలాంటిది. పాశ్చాత్య ప్రపంచం నుండి వేరుపడి ఉన్న సమయంలో ఆసియాలో ప్రభావాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి భారత్ వంటి దేశాలతో సంబంధాలు మరింత ముఖ్యమవుతాయి. ముఖ్యంగా ఆర్థిక, ఇంధన, రక్షణ రంగాల్లో దీర్ఘకాలిక సహకారం రష్యాకు అవసరం.
ఇంతటితో ఈ పర్యటన భారీ ఒప్పందాలు తెచ్చి పెడుతుందా అన్న ప్రశ్న ఎదురవుతుంది. బహుశా పెద్ద ప్రకటనలు ఉండకపోవచ్చు. కానీ అర్థం చేసుకోవాల్సిన విషయం ఏమిటంటే ఈ సమావేశం ప్రధానంగా “నిర్ధారణ” గురించే. పాత బంధాన్ని పునరుద్ధరించడం, మారుతున్న ప్రపంచంలో దానికి కొత్త అర్ధం ఇవ్వడం, అంతర్జాతీయ ఒత్తిళ్ల మధ్య అది ఎలా కొనసాగాలనే దానికి దిశ నిర్దేశించడం ఇవే అసలు లక్ష్యాలు.
బహుళధ్రువ ప్రపంచం నిర్మాణంలో భారత్, రష్యా వంటి పాత మిత్రులు తమ పాత్రను మళ్లీ నిర్వచించుకోవాల్సిన సమయం వచ్చింది. పుతిన్ పర్యటన ఆ పునర్నిర్వచన ప్రక్రియకు ఒక కొత్త అధ్యాయం. సంబంధాల్లోని సంక్లిష్టతలు తొలగకపోయినా, ఈ భేటీ రెండు దేశాలు ఇంకా ఒకదానిపై మరొకటి పెట్టుకున్న విశ్వాసాన్ని ప్రపంచానికి తెలియజేస్తోంది. సవాళ్లతో నిండిన కాలంలో ఏ బంధం ఎంతగా నిలబడగలదో నిరూపించడానికి ఈ సదస్సు ఒక ముఖ్యమైన పరీక్షగా నిలుస్తోంది