మళ్లీ అమరావతి: తుది నిర్ణయం రాజధాని వివాదానికి ముగింపు తెస్తుందా?

ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర విభజన తర్వాత దాదాపు దశాబ్దం గడిచినా ఇంకా పూర్తిగా పరిష్కారం కాని ప్రధాన సమస్యల్లో రాజధాని ప్రశ్న అగ్రస్థానంలో నిలుస్తోంది. రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత కొత్త రాజధాని నిర్మాణం కేవలం పరిపాలనా అవసరం మాత్రమే కాకుండా, కొత్త ఆంధ్రప్రదేశ్ భవిష్యత్తుకు ప్రతీకగా భావించబడింది. అయితే ఈ ఆశయాన్ని చుట్టుముట్టిన రాజకీయ నిర్ణయాలు, విధాన మార్పులు, ప్రాంతీయ భావోద్వేగాలు కలిసి ఈ అంశాన్ని నిరంతర వివాదంగా మార్చాయి. ఇప్పుడు మరోసారి అమరావతిని ఏకైక రాజధానిగా స్థిరపరచాలనే ప్రయత్నాలు ప్రారంభమైన నేపథ్యంలో, ఈ నిర్ణయం నిజంగా దీర్ఘకాలిక వివాదానికి ముగింపు పలుకుతుందా అనే ప్రశ్న మళ్లీ ముందుకొచ్చింది.

2014లో తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ఉన్న అతిపెద్ద సవాలు పరిపాలనా కేంద్రాన్ని నిర్మించుకోవడం. హైదరాబాద్ పది సంవత్సరాలపాటు సంయుక్త రాజధానిగా కొనసాగినా, కొత్త రాష్ట్రానికి సొంత పరిపాలనా కేంద్రం అవసరం స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ సమయంలో అమరావతిని రాజధానిగా ప్రకటించడం కేవలం భౌగోళిక ఎంపిక మాత్రమే కాదు; అది ఒక అభివృద్ధి దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబించే నిర్ణయంగా కూడా ప్రచారం చేయబడింది. ప్రపంచ స్థాయి మౌలిక సదుపాయాలతో, ఆధునిక నగర ప్రణాళికతో, అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల పరిపాలనా కేంద్రంగా అమరావతిని అభివృద్ధి చేస్తామని ప్రభుత్వాలు ప్రకటించాయి.

అమరావతి నిర్మాణంలో అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం రైతుల భూముల సమీకరణ. కృష్ణా నది పరివాహక ప్రాంతంలోని వేలాది మంది రైతులు స్వచ్ఛందంగా తమ భూములను భూ సమీకరణ పథకంలో భాగంగా ప్రభుత్వానికి అప్పగించారు. భవిష్యత్తులో అమరావతి మహానగరంగా ఎదిగి, తమ భూముల విలువ పెరుగుతుందని, తమ పిల్లలకు మంచి అవకాశాలు వస్తాయని వారు ఆశించారు. ఈ ప్రక్రియ ఆంధ్రప్రదేశ్ అభివృద్ధి చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేక ప్రయోగంగా నిలిచింది.

అయితే రాజకీయ మార్పులు ఈ ప్రణాళిక దిశను పూర్తిగా మార్చేశాయి. కొత్త ప్రభుత్వం మూడు రాజధానుల ప్రతిపాదనను తీసుకువచ్చింది. విశాఖపట్నంలో కార్యనిర్వాహక రాజధాని, అమరావతిలో శాసన రాజధాని, కర్నూలులో న్యాయ రాజధాని ఏర్పాటు చేయాలని భావించింది. ఈ నిర్ణయం వికేంద్రీకరణ అవసరాన్ని ముందుకు తెచ్చింది. రాష్ట్రంలోని అన్ని ప్రాంతాలకు సమాన అభివృద్ధి అందాలంటే పరిపాలనా సంస్థలు విభిన్న ప్రాంతాల్లో ఉండాలని ప్రభుత్వం వాదించింది.

కానీ ఈ ప్రతిపాదన తీవ్ర రాజకీయ, సామాజిక వివాదాలకు దారి తీసింది. అమరావతి ప్రాంత రైతులు, ప్రజలు దీన్ని తమతో చేసిన ఒప్పందానికి విరుద్ధంగా భావించారు. భూములు ఇచ్చిన తర్వాత ప్రాజెక్టును తగ్గించడం అన్యాయం అని వారు నిరసనలు చేపట్టారు. ఈ నిరసనలు నెలలు, సంవత్సరాల పాటు కొనసాగాయి. మరోవైపు మూడు రాజధానుల ఆలోచనకు మద్దతు తెలిపిన వర్గాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ విధంగా రాజధాని ప్రశ్న కేవలం పరిపాలనా నిర్ణయం కాకుండా ప్రాంతీయ భావోద్వేగాలతో కూడిన పెద్ద రాజకీయ చర్చగా మారింది.

ఈ వివాదం వల్ల రాష్ట్ర అభివృద్ధిపై కూడా ప్రభావం పడింది. రాజధాని నగరం అనేది కేవలం ప్రభుత్వ కార్యాలయాల సముదాయం మాత్రమే కాదు; అది పెట్టుబడులు, మౌలిక సదుపాయాలు, విద్యా సంస్థలు, సేవా రంగాల అభివృద్ధికి కేంద్రంగా మారుతుంది. రాజధాని ప్రణాళికపై నిరంతర అనిశ్చితి నెలకొంటే పెట్టుబడిదారులు జాగ్రత్తగా వ్యవహరించడం సహజం. గత కొన్ని సంవత్సరాలలో ఇదే పరిస్థితి కనిపించింది. అనేక ప్రాజెక్టులు మందగించాయి. పెట్టుబడిదారులు నిర్ణయాల కోసం ఎదురుచూసే పరిస్థితి ఏర్పడింది.

రైతుల విషయంలో ఈ సమస్య మరింత సున్నితంగా ఉంది. తమ భూములను భవిష్యత్తు అభివృద్ధి ఆశతో ఇచ్చిన వారు ఇప్పుడు అనిశ్చితి ఎదుర్కొంటున్నారు. రాజధాని ప్రాజెక్టు స్థిరంగా కొనసాగుతుందా? భూముల విలువ పెరుగుతుందా? ప్రభుత్వం ఇచ్చిన హామీలు నిలబెట్టుకుంటుందా? వంటి ప్రశ్నలు వారి మనసుల్లో ఉన్నాయి. ఒక ప్రభుత్వం తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని మరో ప్రభుత్వం పూర్తిగా మార్చేస్తే ప్రజల నమ్మకం దెబ్బతింటుంది. ఈ నమ్మకాన్ని తిరిగి నిర్మించడం ఏ ప్రభుత్వానికైనా పెద్ద సవాలే.

అయితే మరో కోణం కూడా ఉంది. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ప్రాంతీయ అసమానతలు ఉన్నాయని చాలా కాలంగా చర్చ జరుగుతోంది. రాయలసీమ, ఉత్తరాంధ్ర వంటి ప్రాంతాలు తగినంత అభివృద్ధి పొందలేదనే భావన అక్కడి ప్రజల్లో ఉంది. మూడు రాజధానుల ప్రతిపాదన ఈ అసమానతల నేపథ్యంతో వచ్చింది. కాబట్టి అమరావతిని ఏకైక రాజధానిగా కొనసాగించాలని నిర్ణయించినా, ఇతర ప్రాంతాల అభివృద్ధిని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. సమతుల్య ప్రాంతీయ అభివృద్ధి లేకపోతే రాజకీయ అసంతృప్తి మళ్లీ తలెత్తే అవకాశం ఉంది.

పరిపాలనా పరంగా చూస్తే ఒక స్పష్టమైన నిర్ణయం అవసరం అనేది స్పష్టమే. రాజధాని నగరం నిర్మాణం దీర్ఘకాలిక ప్రణాళిక. ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, రహదారులు, ప్రజా సదుపాయాలు, విద్యా సంస్థలు వంటి అంశాలు దశాబ్దాలపాటు కొనసాగే ప్రాజెక్టులు. ఈ ప్రక్రియలో తరచూ విధాన మార్పులు జరిగితే ఆర్థిక వ్యయం పెరుగుతుంది, ప్రణాళికలు గందరగోళం అవుతాయి. అందువల్ల ఒకసారి తీసుకున్న నిర్ణయం దీర్ఘకాలం కొనసాగాలి.

ఆర్థిక అంశం కూడా అంతే కీలకం. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం ప్రస్తుతం ఆర్థిక పరిమితులను ఎదుర్కొంటోంది. భారీ రాజధాని నగర నిర్మాణం అంటే వేల కోట్ల రూపాయల పెట్టుబడి అవసరం. అందువల్ల అమరావతి అభివృద్ధికి స్పష్టమైన ఆర్థిక వ్యూహం అవసరం. కేంద్ర ప్రభుత్వం, అంతర్జాతీయ ఆర్థిక సంస్థలు, ప్రైవేట్ పెట్టుబడిదారులతో భాగస్వామ్యాలు ఏర్పరచుకోవడం అవసరం. లేకపోతే ప్రణాళికలు కాగితాలపైనే మిగిలిపోతాయి.

రాజధాని నగరానికి సాంస్కృతిక ప్రాధాన్యత కూడా ఉంది. అమరావతి పేరు ప్రాచీన భారతీయ చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. బౌద్ధ సంస్కృతికి కేంద్రంగా నిలిచిన ఈ ప్రాంతం చరిత్రాత్మక వారసత్వాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ చరిత్రను ఆధునిక అభివృద్ధితో కలిపి ఒక సమగ్ర నగరంగా తీర్చిదిద్దే అవకాశం ఉంది. అయితే ఈ ప్రతీకాత్మక విలువలకంటే ముఖ్యమైనది ప్రజల విశ్వాసం.

రాజకీయ పార్టీలు తరచూ మారవచ్చు, కానీ రాజధాని నగరం వంటి నిర్ణయాలు తరతరాలపై ప్రభావం చూపుతాయి. కాబట్టి ఈ అంశాన్ని కేవలం తాత్కాలిక రాజకీయ లాభాల కోణంలో కాకుండా రాష్ట్ర దీర్ఘకాలిక ప్రయోజనాల దృష్టితో చూడాలి. అధికారంలో ఉన్నవారే కాకుండా ప్రతిపక్షాలు కూడా బాధ్యతాయుతంగా వ్యవహరించాలి. ఒకసారి నిర్ణయం తీసుకున్న తర్వాత దానిని నిరంతరం మార్చే రాజకీయ సంస్కృతి కొనసాగితే ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థపై నమ్మకం తగ్గిపోతుంది.

ఈ నేపథ్యంలో అమరావతిని మళ్లీ ఏకైక రాజధానిగా ప్రకటించే ప్రయత్నం ఒక కీలక మలుపు కావచ్చు. కానీ అది నిజమైన పరిష్కారంగా మారాలంటే స్పష్టమైన అభివృద్ధి ప్రణాళిక, ప్రాంతీయ సమతుల్యత, రైతుల పట్ల న్యాయం, ఆర్థిక స్థిరత్వం వంటి అంశాలు కలిసివచ్చాలి. ఈ అంశాలు అమలు అయితేనే రాజధాని వివాదానికి నిజమైన ముగింపు పలికినట్లవుతుంది.

చివరగా చూస్తే ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రజలు కోరుకుంటున్నది ఒకే విషయం—స్థిరత్వం. పదేళ్లుగా కొనసాగుతున్న అనిశ్చితి తర్వాత ఇప్పుడు ఒక స్పష్టమైన దిశ అవసరం. రాజధాని నగరం రాజకీయ వివాదానికి కేంద్రంగా కాకుండా రాష్ట్ర అభివృద్ధికి పునాది కావాలి. అదే జరిగితే అమరావతి కేవలం ఒక నగరం కాదు, విభజన తర్వాత పునర్నిర్మాణం చేస్తున్న ఆంధ్రప్రదేశ్ సంకల్పానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.