భారత ఆర్థిక సర్వే 2025-26: ఉపాధి రంగంలో విప్లవాత్మక మార్పులు

కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి నిర్మలా సీతారామన్ పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టిన ఆర్థిక సర్వే 2025-26 ప్రకారం, భారతదేశ కార్మిక మార్కెట్ ప్రస్తుతం డిజిటలైజేషన్, గ్రీన్ ఎనర్జీ మార్పులు, గిగ్ ఎకానమీ వంటి అంశాల వల్ల వేగంగా రూపాంతరం చెందుతోంది. గత కొన్నేళ్లుగా ప్రభుత్వం అమలు చేసిన వ్యూహాత్మక సంస్కరణల వల్ల మహిళా కార్మిక భాగస్వామ్య రేటు 41.7 శాతానికి పెరగడమే కాకుండా, నిరుద్యోగిత రేటు 3.2 శాతానికి గణనీయంగా పడిపోయింది.

ఉపాధి కల్పనలో నాణ్యతను పెంచడంపై దృష్టి పెడుతూనే, తయారీ, సేవా రంగాల్లో ఉద్యోగ వృద్ధిని సాధించడం, ఈ-శ్రమ్, నేషనల్ కెరీర్ సర్వీస్ వంటి పోర్టల్స్ ద్వారా అసంఘటిత కార్మికులకు సామాజిక భద్రత కల్పించడం ఈ సర్వేలోని ప్రధానాంశాలు. ముఖ్యంగా గిగ్ వర్కర్ల గుర్తింపు, మహిళా కార్మికుల కోసం ఫ్లెక్సిబుల్ పని విధానాల ఆవశ్యకతను నొక్కి చెబుతూ, దేశ డెమోగ్రాఫిక్ డివిడెండ్‌ను పూర్తిస్థాయిలో వినియోగించుకోవడమే లక్ష్యంగా భారత కార్మిక మార్కెట్ అడుగులు వేస్తోంది.

మారుతున్న కార్మిక మార్కెట్ స్వరూపం:

భారతదేశ కార్మిక మార్కెట్ ప్రస్తుతం ఒక చారిత్రాత్మక పరివర్తన దశలో ఉంది. డిజిటలైజేషన్, గ్రీన్ ఎనర్జీకి ప్రాధాన్యత, గిగ్ వర్క్ వంటి కొత్త ఉపాధి మార్గాల రాకతో మార్కెట్ స్వరూపం పూర్తిగా మారుతోంది. కేవలం ఉద్యోగాల సంఖ్య పెంచడమే కాకుండా, 'నాణ్యమైన పని' అందించడమే లక్ష్యంగా ప్రభుత్వం అడుగులు వేస్తోంది. మానవ వనరుల అభివృద్ధి ద్వారా దేశ జనాభా ప్రయోజనాలను పూర్తిస్థాయిలో అందిపుచ్చుకోవడమే ఈ సర్వేలోని ప్రధాన సారాంశం.

గిగ్ ఎకానమీ - ఉపాధికి కొత్త చిరునామా

డిజిటల్ విప్లవం వల్ల డెలివరీ, రైడ్-షేరింగ్, ఫ్రీలాన్సింగ్ వంటి గిగ్ రంగాలు ఊపందుకున్నాయి. 2020-21లో 77 లక్షలుగా ఉన్న గిగ్ కార్మికుల సంఖ్య 2024-25 నాటికి 1.2 కోట్లకు చేరింది. స్మార్ట్‌ఫోన్ల వినియోగం, యూపీఐ లావాదేవీల పెరుగుదల ఈ రంగాన్ని పరుగులు తీయిస్తోంది. 2029-30 నాటికి గిగ్ కార్మికులు భారత జీడీపీకి రూ.2.35 లక్షల కోట్లు అందించే అవకాశం ఉందని సర్వే అంచనా వేసింది.

పెరుగుతున్న మహిళా భాగస్వామ్యం - తగ్గుతున్న నిరుద్యోగం

గత కొన్నేళ్లుగా తీసుకున్న సంస్కరణల ఫలితంగా మహిళా కార్మిక భాగస్వామ్య రేటు ఊహించని రీతిలో పెరిగింది. 2017-18లో కేవలం 23.3 శాతంగా ఉన్న ఈ రేటు, 2023-24 నాటికి 41.7 శాతానికి చేరడం ఒక గొప్ప పరిణామం. అదే సమయంలో దేశంలో నిరుద్యోగిత రేటు 5.6 శాతం నుండి 3.2 శాతానికి పడిపోవడం, భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ పటిష్టతకు నిదర్శనంగా నిలుస్తోంది.

ఫ్లెక్సిబుల్ పని విధానం

టైమ్ యూజ్ సర్వే 2024 ఆసక్తికరమైన అంశాలను వెల్లడించింది. పురుషుల కంటే మహిళలు ఇంటి బాధ్యతలు, సంరక్షణ పనుల కోసం ఎక్కువ సమయం కేటాయిస్తున్నారు. 15-59 ఏళ్ల వయసున్న మహిళల్లో 41 శాతం మంది ఈ బాధ్యతల్లో ఉండగా, పురుషులు కేవలం 21.4 శాతమే ఉన్నారు. ఈ 'ద్వంద్వ భారం' కారణంగా మహిళా కార్మికులకు ఫ్లెక్సిబుల్ పని వేళలు కల్పించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉందని ఆర్థిక సర్వే నొక్కి చెప్పింది.

గిగ్ వర్క్ మహిళలకు ఇచ్చే అతిపెద్ద ప్రయోజనం సమయ వెసులుబాటు టైమ్ యూజ్ సర్వే ప్రకారం, భారతీయ మహిళలు ఇంటి పనులు, పిల్లల సంరక్షణ కోసం పురుషుల కంటే ఎక్కువ సమయం వెచ్చిస్తున్నారు. ఇటువంటి పరిస్థితుల్లో, సాంప్రదాయక 9-టు-5 ఉద్యోగాల కంటే, తమకు నచ్చిన సమయంలో పని చేసుకునే వీలున్న గిగ్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు (డెలివరీ, ఫ్రీలాన్సింగ్, ఆన్‌లైన్ ట్యూటరింగ్, బ్యూటీ సర్వీసెస్ మొదలైనవి) వారికి అనుకూలంగా ఉంటున్నాయి. ఇది వారు ఇంటి బాధ్యతలు నిర్వహిస్తూనే ఆర్థికంగా స్వతంత్రులు కావడానికి సహాయపడుతోంది.

అంతేకాకుండా, గిగ్ ఎకానమీలో పెరుగుతున్న డిజిటలైజేషన్, స్మార్ట్‌ఫోన్ల వాడకం వల్ల భౌగోళిక పరిమితులు తొలగిపోయి, గ్రామీణ మహిళలు కూడా పట్టణాల్లోని అవకాశాలను అందుకోగలుగుతున్నారు. కొత్త కార్మిక కోడ్‌లు ఇప్పుడు గిగ్ వర్కర్లకు కూడా సామాజిక భద్రత, సంక్షేమ ప్రయోజనాలను కల్పిస్తుండటంతో, ఈ రంగంలో మహిళల భాగస్వామ్యం మరింత పెరుగుతోంది. 2029-30 నాటికి గిగ్ వర్కర్ల సంఖ్య భారీగా పెరగనుందని అంచనా, ఇది మహిళలకు మరిన్ని కొత్త ఉపాధి మార్గాలను తెరుస్తుంది.

రికార్డు స్థాయిలో ఉద్యోగాల కల్పన

ఆర్థిక సంవత్సరం 2025-26 మొదటి ఆరు నెలల్లో (H1 FY26) ఉపాధి పరిస్థితులు మెరుగుపడ్డాయి. కేవలం జూలై-సెప్టెంబర్ త్రైమాసికంలోనే (Q2 FY 26) సుమారు 8.7 లక్షల కొత్త ఉద్యోగాలు సృష్టించబడ్డాయి. ప్రస్తుతం దేశవ్యాప్తంగా 15 ఏళ్లు పైబడిన వారు సుమారు 56.2 కోట్ల మంది ఉపాధి పొందుతున్నారు. పట్టణ ప్రాంతాల్లో 62 శాతం ఉపాధి సేవా రంగంలోనే ఉండగా, గ్రామాల్లో వ్యవసాయం, స్వయం ఉపాధి కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.

తయారీ రంగంలో కొత్త ఉత్సాహం

ఆర్థిక సర్వే 2025-26 ప్రకారం, భారత తయారీ రంగం అద్భుతమైన వృద్ధిని కనబరుస్తూ దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు వెన్నెముకగా నిలుస్తోంది. వార్షిక పరిశ్రమల సర్వే గణాంకాల ప్రకారం, 2023-24 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఈ రంగం అంతకుముందు ఏడాదితో పోలిస్తే 6 శాతం వృద్ధిని నమోదు చేసింది. ఈ వృద్ధి ఫలితంగా కేవలం ఒక్క ఏడాదిలోనే 10 లక్షల కొత్త ఉద్యోగాలు సృష్టించబడ్డాయి. గత దశాబ్ద కాలం (FY15-FY24) లో చూస్తే, తయారీ రంగం మొత్తం 57 లక్షల ఉద్యోగాలను జోడించి, 4 శాతం వార్షిక వృద్ధి రేటును స్థిరంగా కొనసాగిస్తోంది.

ఈ ఉత్సాహానికి ప్రధాన కారణం ప్రభుత్వం చేపట్టిన నిర్మాణపరమైన సంస్కరణలు, పన్ను హేతుబద్ధీకరణ, నైపుణ్యాభివృద్ధిపై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టడమే. 'మేక్ ఇన్ ఇండియా' వంటి పథకాలు, 'ప్రొడక్షన్ లింక్డ్ ఇన్సెంటివ్' స్కీమ్‌లు పెట్టుబడులను ఆకర్షించడంలో విజయం సాధించాయి. చిన్న,మధ్యతరహా పరిశ్రమల బలోపేతం ద్వారా స్థానిక ఉపాధి పెరుగుతుండటమే కాకుండా, పట్టణ, మరియు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని యువతకు నాణ్యమైన పని అవకాశాలు లభిస్తున్నాయి. ఈ సానుకూల ధోరణి రాబోయే ఏళ్లలో భారతదేశాన్ని గ్లోబల్ మ్యానుఫ్యాక్చరింగ్ హబ్‌గా మార్చడానికి బాటలు వేస్తోందని సర్వే ఆశాభావం వ్యక్తం చేసింది.

ఈ-శ్రమ్, నేషనల్ కెరీర్ సర్వీస్

ఆర్థిక సర్వే 2025-26 ప్రకారం, అసంఘటిత రంగ కార్మికుల సంక్షేమం, ఉపాధి కల్పనలో ఈ-శ్రమ్, నేషనల్ కెరీర్ సర్వీస్ పోర్టల్స్ కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి. జనవరి 2026 నాటికి 31 కోట్ల మందికి పైగా అసంఘటిత కార్మికులు ఈ-శ్రమ్ పోర్టల్‌లో నమోదయ్యారు, ఇది వారికి సామాజిక భద్రత, ప్రభుత్వ పథకాలను నేరుగా అందించడానికి ఒక జాతీయ డేటాబేస్‌గా పనిచేస్తోంది. ఇందులో 54 శాతం మంది మహిళలే ఉండటం విశేషం. మరోవైపు, నేషనల్ కెరీర్ సర్వీస్ పోర్టల్ ఉద్యోగార్థులను, యజమానులను అనుసంధానించే ఒక సమగ్ర వేదికగా ఎదిగింది. దీని ద్వారా ఇప్పటివరకు దాదాపు 8 కోట్ల ఉద్యోగ ఖాళీలను నోటిఫై చేశారు. ఇది 30కి పైగా రాష్ట్ర ఉపాధి పోర్టల్స్‌తో అనుసంధానమై యువతకు దేశీయంగానే కాకుండా, అంతర్జాతీయ ఉపాధి అవకాశాలను కూడా చేరువ చేస్తోంది. ఒకవిధంగా ఇది ఉద్యోగార్థులకు, యజమానులకు మధ్య వారధిలా పనిచేస్తోంది.

చారిత్రాత్మక కార్మిక చట్టాల అమలు

నవంబర్ 21, 2025 నుండి అమలులోకి వచ్చిన నాలుగు కొత్త కార్మిక కోడ్‌లు భారత కార్మిక రంగంలో పెద్ద మార్పుగా సర్వే పేర్కొంది. ఆర్థిక సర్వే 2025-26 ప్రకారం, ప్రభుత్వం 29 పాత కేంద్ర కార్మిక చట్టాలను రద్దు చేసి, వాటి స్థానంలో తీసుకువచ్చిన నాలుగు కార్మిక కోడ్‌లు (వేతనాల కోడ్ 2019, పారిశ్రామిక సంబంధాల కోడ్ 2020, సామాజిక భద్రత కోడ్ 2020, వృత్తిపరమైన భద్రత, ఆరోగ్యం & పని పరిస్థితుల కోడ్ 2020) భారత ఉపాధి రంగంలో ఒక చారిత్రాత్మక మార్పును సూచిస్తున్నాయి. నవంబర్ 21, 2025 నుండి అమలులోకి వచ్చిన ఈ కోడ్‌లు, వ్యాపార నిర్వహణను సులభతరం చేస్తూనే కార్మికులందరికీ కనీస వేతనాలు, సామాజిక భద్రత, ఆరోగ్యకరమైన పని వాతావరణాన్ని చట్టబద్ధం చేశాయి. ముఖ్యంగా గిగ్ ప్లాట్‌ఫారమ్ వర్కర్లకు కూడా సామాజిక భద్రతా ప్రయోజనాలను కల్పించడం, మహిళా కార్మికులకు నైట్ షిఫ్టులలో భద్రతతో కూడిన పని సౌకర్యాన్ని కల్పించడం వంటి అంశాలు ఇందులో ప్రధానమైనవి. ప్రైవేట్ రంగం ఈ కొత్త నిబంధనలకు అనుగుణంగా తమ విధానాలను మార్చుకోవాలని, తద్వారా మరింత పారదర్శకమైన సమర్థవంతమైన కార్మిక మార్కెట్ ఏర్పడుతుందని సర్వే స్పష్టం చేసింది.

ఆర్థిక సర్వే 2025-26 విశ్లేషణ ప్రకారం, భారత కార్మిక రంగం కేవలం ఉద్యోగాల సంఖ్యను పెంచడమే కాకుండా, నాణ్యమైన, సమగ్రమైన ఉపాధిని కల్పించే దిశగా అడుగులు వేస్తోంది.

ముఖ్యంగా చెప్పాలంటే, భారతదేశం తన 'డెమోగ్రాఫిక్ డివిడెండ్' (జనాభా ప్రయోజనం)ను పూర్తిస్థాయిలో వినియోగించుకోవాలంటే, మారుతున్న కాలానికి అనుగుణంగా నైపుణ్యాభివృద్ధిని పెంచడం, మహిళలకు అనువైన 'ఫ్లెక్సిబుల్' పని వాతావరణాన్ని కల్పించడం అత్యంత కీలకం. రాబోయే ఐదేళ్లలో గిగ్ వర్క్ తయారీ రంగాలు భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు వెన్నెముకగా నిలవనున్నాయి. సమ్మిళిత వృద్ధి, డిజిటల్ సాధికారత, కార్మికుల సంక్షేమమే ధ్యేయంగా సాగుతున్న ఈ ప్రయాణం, భారతదేశాన్ని 'వికసిత్ భారత్' లక్ష్యం వైపు వేగంగా నడిపిస్తుంది.