భారత్ - ఆఫ్ఘనిస్తాన్ సంబంధాలు: కొత్త దిశలో పాత బంధం
భారత్ - ఆఫ్ఘనిస్తాన్ బంధం చరిత్రాత్మకమైనది, కానీ రాజకీయంగా ఎప్పుడూ పరీక్షలు ఎదుర్కొన్నది. ఈ రెండు దేశాలను కలిపేది కేవలం భౌగోళికంగా పక్కన ఉండటం కాదు, అనేక శతాబ్దాల సాంస్కృతిక, ఆర్థిక, మానవ సంబంధాలు. అయినప్పటికీ, అమెరికా -రష్యా మధ్య ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం, ఉగ్రవాదం, తాలిబాన్ ఉద్భవం ఇవన్నీ ఈ సంబంధాన్ని తరచూ మారుస్తూ వచ్చాయి.
భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత ఆఫ్ఘనిస్తాన్ను మిత్రదేశంగా చూసింది. 1990లలో తాలిబాన్ పాలన ఏర్పడినప్పుడు భారత్ వారిని గుర్తించలేదు. 2001లో తాలిబాన్ పతనం తర్వాత భారత్ మళ్లీ కాబూల్లో తన స్థానం సంపాదించింది. రహదారులు, విద్యుత్, డ్యామ్లు, ఆసుపత్రులు పలు రంగాల్లో ₹22,000 కోట్ల విలువైన సహాయ ప్రాజెక్టులు చేపట్టి, భారతం ఆఫ్ఘాన్ ప్రజల్లో గణనీయమైన విశ్వాసం పొందింది.
2011లో రెండు దేశాలు వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్య ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాయి. ఆ దశలో భారత ప్రభావం గరిష్ట స్థాయికి చేరింది. కానీ 2021లో తాలిబాన్ తిరిగి అధికారంలోకి రాగానే పరిస్థితి మారిపోయింది. భారత్ రాయబార కార్యాలయాన్ని మూసివేసి, తాలిబాన్ ప్రభుత్వాన్ని గుర్తించకుండా దూరంగా నిలిచింది. అయినా ప్రజలతో ఉన్న బంధాన్ని కొనసాగించేందుకు గోధుమలు, మందులు, టీకాలు వంటి మానవతా సహాయం పంపింది.
2025 నాటికి దృశ్యం మరోసారి మారింది. పాకిస్తాన్తో తాలిబాన్ ఘర్షణలు పెరగడం, చైనా ఆఫ్ఘనిస్తాన్లో పెట్టుబడులు పెంచడం వంటి పరిణామాల మధ్య భారత్ కొత్త అవకాశాన్ని చూసింది. అక్టోబర్ 2025లో ఢిల్లీ ప్రభుత్వం కాబూల్లో తన పూర్తి రాయబార కార్యాలయాన్ని మళ్లీ ప్రారంభించనున్నట్లు ప్రకటించింది. ఇదే సమయంలో తాలిబాన్ విదేశాంగ మంత్రి ఢిల్లీలో పాకిస్తాన్పై తీవ్ర విమర్శలు చేయడం ఒక సంకేతం తాలిబాన్ ఇప్పుడు కేవలం ఇస్లామాబాద్పైనే ఆధారపడటం లేదు.
ఈ నిర్ణయం భారత విదేశాంగ విధానంలో ప్రాముఖ్యత కలిగిన మలుపు. అధికారిక గుర్తింపు ఇవ్వకపోయినా, ఆఫ్ఘాన్ పాలకులతో సంభాషణ కొనసాగించడం వ్యావహారిక అవసరంగా మారింది. ఆఫ్ఘనిస్తాన్తో భారతదేశం సంబంధాలు లేకుంటే ఆ ఖాళీని చైనా లేదా పాకిస్తాన్ భర్తీ చేసే ప్రమాదం ఉంది. తిరిగి చురుకుగా వ్యవహరించడం ద్వారా భారత్ తన వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యాన్ని నిలబెట్టుకోవచ్చు.
భారత ప్రయోజనాలు స్పష్టంగా ఉన్నాయి. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ మధ్య ఆసియా దేశాలకు ద్వారం. చాబహార్ పోర్ట్ మార్గం ద్వారా వాణిజ్య రవాణా విస్తరించే అవకాశం ఉంది. అదనంగా, లిథియం, కాపర్ వంటి అరుదైన ఖనిజ సంపద ఆఫ్ఘాన్ నేలలో ఉంది. వీటిని చైనా దక్కించుకునే ముందు భారత్ తన స్థానం దృఢపరచుకోవాలనుకుంటోంది.
అయితే ప్రమాదాలు కూడా ఉన్నాయి. తాలిబాన్ పాలనలో మహిళల హక్కులు, విద్య, మీడియా స్వేచ్ఛ దెబ్బతిన్నాయి. ఇలాంటి పాలకులతో మైత్రి చేయడం భారత నైతిక స్థాయికి భంగం కలిగించవచ్చు. అంతేకాదు, ఉగ్రవాద గ్రూపులు తిరిగి చురుకవుతాయనే ఆందోళన ఉంది. బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ లేమితో ఆర్థిక లావాదేవీలు కూడా క్లిష్టంగా ఉన్నాయి.
ఈ నేపధ్యంలో భారతదేశం జాగ్రత్తగా, సమతుల్యంగా వ్యవహరించాలి. తాలిబాన్కు గుర్తింపు ఇవ్వకుండా, కానీ ప్రజలకు మద్దతు కొనసాగించాలి. విద్య, ఆరోగ్యం, వ్యవసాయం వంటి రంగాల్లో మానవతా సహాయాన్ని విస్తరించడం మంచిదే. ఆఫ్ఘాన్ మహిళల విద్య, మైనారిటీల భద్రత, ఉగ్రవాద నిరోధం వంటి అంశాలను ఆధారంగా చేసుకుని దౌత్యం కొనసాగించాలి. ఇరాన్, రష్యా, గల్ఫ్ దేశాలతో కలిసి సమన్వయం చేస్తూ, ప్రాంతీయ స్థిరత్వానికి దోహదపడే విధంగా పాలసీ ఉండాలి.
భారత్ తన గత అనుభవాల నుంచి నేర్చుకోవాలి. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ స్థిరంగా ఉంటేనే దక్షిణాసియాలో శాంతి సాధ్యమవుతుంది. ఆఫ్ఘాన్ ప్రజల్లో భారతం పొందిన విశ్వాసం దౌత్య బలం. ఆ బంధాన్ని కాపాడటమే ఇప్పుడు నిజమైన సవాలు. మౌనమైన, ప్రజా కేంద్రిత దౌత్యం అదే సరైన దిశ.
భారత్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్తో ఉన్న పాత స్నేహాన్ని కొత్త వాస్తవాలకి సరిపడేలా మార్చుకుంటోంది. ఇది కేవలం రాజకీయ పరిణామం కాదు, ప్రాంత భవిష్యత్తు కోసం అత్యవసరమైన మార్పు. జాగ్రత్త, స్థిరత్వం, సహనంతో ఈ మార్గంలో నడిస్తే, భారత్ దక్షిణాసియాలో శాంతి, అభివృద్ధి నాయకత్వం కొనసాగించగలదు.