పార్టీ ఫిరాయింపుల ముందు చేతులెత్తేసిన యాంటీ–డిఫెక్షన్ చట్టం
తెలంగాణ శాసనసభ స్పీకర్ ఇటీవల తీసుకున్న ఒక నిర్ణయం రాష్ట్ర రాజకీయాలకే కాకుండా, భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలోని ఒక మౌలిక ప్రశ్నను మళ్లీ ముందుకు తెచ్చింది. అధికార కాంగ్రెస్ వైపు మొగ్గుచూపారని ఆరోపణలు ఎదుర్కొంటున్న కొందరు బీఆర్ఎస్ శాసన సభ్యులపై దాఖలైన అనర్హత పిటిషన్లను స్పీకర్ తోసిపుచ్చడం, “ఇది పార్టీ ఫిరాయింపే కాదా?” అనే ప్రశ్నకంటే, “స్పీకర్ ఒక తటస్థ రాజ్యాంగ అధికారా లేదా అధికార రాజకీయాల భాగస్వామియా?” అనే లోతైన చర్చకు దారి తీసింది. అదే సమయంలో, పార్టీ ఫిరాయింపులను అడ్డుకోవడానికి రూపొందించిన యాంటీ–డిఫెక్షన్ చట్టం నిజంగానే తన ఉద్దేశాన్ని కోల్పోయిందా అనే అనుమానాన్ని కూడా ఈ సంఘటన బలపరుస్తోంది.
స్పీకర్ పదవి: రాజ్యాంగ గౌరవమా, రాజకీయ ఆయుధమా?
భారత రాజ్యాంగం స్పీకర్ పదవిని అత్యంత గౌరవనీయమైన, తటస్థతకు ప్రతీకగా భావించింది. శాసనసభలోని అన్ని పక్షాల మధ్య న్యాయనిర్ణేతగా వ్యవహరించాల్సిన బాధ్యత స్పీకర్పై ఉంటుంది. ఆయన ఒక పార్టీ టికెట్పై ఎన్నికైనప్పటికీ, స్పీకర్ కుర్చీ అధిరోహించిన క్షణం నుంచి పార్టీ రాజకీయాలకు అతీతంగా వ్యవహరించాలి అనేదే రాజ్యాంగ ఆత్మ.
కానీ వాస్తవ రాజకీయాల్లో ఈ ఆదర్శం ఎన్ని సార్లు అమలవుతోంది? తెలంగాణ తాజా కేసు దీనికి సరైన ఉదాహరణ. బీఆర్ఎస్ ఎమ్మెల్యాలు అధికార కాంగ్రెస్కు అనుకూలంగా ప్రవర్తిస్తున్నారనే ఆరోపణల నేపథ్యంలో దాఖలైన అనర్హత పిటిషన్లను స్పీకర్ తిరస్కరించారు. పార్టీకి రాజీనామా చేయకపోవడం, ఇంకా పార్టీ ఫండ్కు నెలవారీ విరాళం చెల్లించడం వంటి అంశాలను ఆధారంగా చూపుతూ “స్వచ్ఛందంగా పార్టీ సభ్యత్వాన్ని వదులుకోలేదు” అని తేల్చారు.
అయితే సుప్రీంకోర్టు పలు సందర్భాల్లో స్పష్టంగా చెప్పిన విషయం ఏమిటంటే - పార్టీ ఫిరాయింపు కేవలం రాతపూర్వక రాజీనామాతోనే జరగాల్సిన అవసరం లేదు. సభ్యుడి ప్రవర్తన, రాజకీయ చర్యలు, ప్రజా ప్రకటనల ద్వారా కూడా ‘స్వచ్ఛందంగా పార్టీని వదిలినట్టు’ భావించవచ్చు. ఈ న్యాయసిద్ధాంతాన్ని పక్కన పెట్టి, సాంకేతికతలకే పరిమితమయ్యే నిర్ణయాలు స్పీకర్ తటస్థతపై అనుమానాలను పెంచుతున్నాయి.
యాంటీ–డిఫెక్షన్ చట్టం: ఉద్దేశం గొప్పది, అమలు దుర్బలమా?
1985లో 52వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా తీసుకువచ్చిన యాంటీ–డిఫెక్షన్ చట్టం ప్రధాన ఉద్దేశం ఒక్కటే “ఆయారాం–గయారాం” రాజకీయాలకు ముగింపు పలకడం. ఓటర్లు ఇచ్చిన ప్రజామాండేట్ను కాపాడడం, ప్రభుత్వ స్థిరత్వాన్ని భద్రపరచడం ఈ చట్టం లక్ష్యం.
కానీ నాలుగు దశాబ్దాల తరువాత పరిస్థితి ఏమిటి? పార్టీ ఫిరాయింపులు తగ్గడం కాదు, చట్టాన్ని దాటవేయడానికి మరింత తెలివైన మార్గాలు పుట్టుకొచ్చాయి. బహిరంగంగా పార్టీ మారకుండా, అధికార పక్షానికి మద్దతుగా వ్యవహరించడం, కీలక ఓటింగ్లలో నిశ్శబ్దంగా ఉండటం, లేదా అనర్హత నిర్ణయాలు ఆలస్యమయ్యేలా చూడటం ఇవన్నీ ఇప్పుడు రాజకీయ వ్యూహాలుగా మారాయి.
తెలంగాణ కేసు ఇదే వాస్తవాన్ని ప్రతిబింబిస్తోంది. పార్టీ మారామని అధికారికంగా ప్రకటించకపోయినా, రాజకీయ అనుబంధాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్న సందర్భాల్లో కూడా అనర్హత చట్టం ప్రయోజనం లేకుండా పోతోంది.
గత ఉదాహరణలను చూస్తే
ఈ పరిస్థితి తెలంగాణకే పరిమితం కాదు. దేశవ్యాప్తంగా అనేక రాష్ట్రాల్లో ఇదే దృశ్యం పునరావృతమైంది.
మణిపూర్ (2020) లో కాంగ్రెస్ ఎమ్మెల్యాలు బీజేపీ ప్రభుత్వానికి మద్దతు ఇస్తున్నప్పటికీ, స్పీకర్ అనర్హత పిటిషన్లను ఏళ్ల తరబడి పెండింగ్లో ఉంచారు. చివరకు సుప్రీంకోర్టు తీవ్ర అసంతృప్తి వ్యక్తం చేస్తూ, స్పీకర్ల తటస్థతపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తింది.
గోవా (2019) లో కాంగ్రెస్కు చెందిన 10 మంది ఎమ్మెల్యాలు బీజేపీలో విలీనం అయ్యారని స్పీకర్ తేల్చారు. మొదట ఇది చట్టబద్ధమేనని భావించినా, తర్వాత సుప్రీంకోర్టు దీన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధంగా కొట్టివేసింది. కానీ అప్పటికే ప్రభుత్వ మార్పు జరిగిపోయింది.
మధ్యప్రదేశ్ (2020) లో సామూహిక రాజీనామాలు కమల్నాథ్ ప్రభుత్వ పతనానికి దారి తీశాయి. రాజీనామాలు ఆమోదించడంతో అనర్హత ప్రశ్నే రాలేదు. ఇది చట్టాన్ని ఎలా దాటవేయవచ్చో రాజకీయాలకు నేర్పిన ఉదాహరణగా నిలిచింది.
ఇవన్నీ చెప్పేదేంటంటే - యాంటీ–డిఫెక్షన్ చట్టం రాజకీయ లెక్కల ముందు బలహీనంగా మారింది. ఒకప్పుడు ఎమ్మెల్యాల కొనుగోళ్లు రాజకీయాల్లో అపవాదుగా పరిగణించబడేవి. కానీ నేడు అవి నిశ్శబ్దంగా, చట్టబద్ధమైన రూపంలో జరుగుతున్నాయనే విమర్శలు ఉన్నాయి. స్పీకర్ నిర్ణయాలు ఆలస్యం కావడం లేదా అధికార పక్షానికి అనుకూలంగా ఉండటం వల్ల, పార్టీ మారిన ఎమ్మెల్యాలకు శిక్షల భయం తగ్గుతోంది.
కోర్టులు చివరకు జోక్యం చేసుకున్నా, అప్పటికే ప్రభుత్వాలు పడిపోతాయి, అధికార సమీకరణలు పూర్తవుతాయి. న్యాయం ఆలస్యమైతే ప్రజాస్వామ్యానికి నష్టం తప్పదు అనే నిజం ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
లోతైన సంక్షోభం: ప్రజాస్వామ్యంపై ప్రజల విశ్వాసం
ఈ పరిణామాలన్నింటికీ మూలం ఒకటే రాజ్యాంగ సంస్థలపై ప్రజల నమ్మకం క్రమంగా తగ్గిపోతుండటం. ఓటర్లు ఒక పార్టీని, ఒక సిద్ధాంతాన్ని నమ్మి ఎమ్మెల్యాను ఎన్నుకుంటే, ఆ ఎమ్మెల్యా మధ్యలో తన రాజకీయ దిశను మార్చుకోవడం ప్రజామాండేట్కు విరుద్ధం. స్పీకర్ వంటి కీలక రాజ్యాంగ పదవులు రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం వాడబడుతున్నాయనే భావన బలపడితే, ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థే ప్రశ్నార్థకంగా మారుతుంది.
ముందు దారి ఏమిటి?
ఈ పునరావృత సంక్షోభానికి పరిష్కారం అవసరం. అనేక రాజ్యాంగ నిపుణులు పార్టీ ఫిరాయింపులపై నిర్ణయం తీసుకునే అధికారాన్ని స్పీకర్ వద్ద కాకుండా, స్వతంత్ర ట్రిబ్యునల్ లేదా ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగించాలనే సూచన చేస్తున్నారు. కఠిన కాలపరిమితులు, స్పష్టమైన మార్గదర్శకాలు లేకపోతే ఈ సమస్య కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.
తెలంగాణ స్పీకర్ తాజా నిర్ణయం ఒక రాష్ట్ర రాజకీయ సంఘటన మాత్రమే కాదు; అది భారత ప్రజాస్వామ్యంలో ఉన్న ఒక వ్యవస్థాగత లోపాన్ని మరోసారి బయటపెట్టింది. రాజ్యాంగం తటస్థంగా ఊహించిన స్పీకర్ పదవి రాజకీయ రంగు పులుముకుంటూ పోతే, పార్టీ ఫిరాయింపులను అడ్డుకోవాల్సిన చట్టం పళ్లు లేని పులిగా మారితే — ప్రజాస్వామ్యం నష్టపోవడం అనివార్యం. ఈ లోపాన్ని సరిదిద్దే సంస్కరణలు లేకపోతే, ఇలాంటి కథలు మళ్లీ మళ్లీ వినాల్సిందే.