పదవీ విరమణకు ముందు సిక్సర్లు: న్యాయవ్యవస్థకు ఆత్మపరిశీలన అవసరం

భారత న్యాయవ్యవస్థ విశ్వసనీయతకు పునాది న్యాయమూర్తుల స్వతంత్రత, నిష్పక్షపాతత్వం, న్యాయబద్ధత. అలాంటి వ్యవస్థలోనే ఇటీవల సుప్రీంకోర్టు చేసిన వ్యాఖ్యలు తీవ్ర చర్చకు దారి తీశాయి. పదవీ విరమణ సమీపిస్తున్న సమయంలో కొందరు న్యాయమూర్తులు అసాధారణంగా ఎక్కువ సంఖ్యలో, వివాదాస్పదమైన తీర్పులు ఇవ్వడం పట్ల సర్వోన్నత న్యాయస్థానం బహిరంగంగా అసంతృప్తి వ్యక్తం చేయడం సాధారణ విషయం కాదు. క్రికెట్ ఉపమానంతో “చివరి ఓవర్లలో సిక్సర్లు కొట్టడం” అంటూ వ్యాఖ్యానించడం ఈ సమస్య తీవ్రతను చాటుతోంది.

ఈ వ్యాఖ్యలు వ్యక్తిగత న్యాయమూర్తులను లక్ష్యంగా చేసుకున్నవి కావు. కానీ వ్యవస్థాగత ధోరణిపై హెచ్చరికగా చూడాలి. న్యాయమూర్తుల పదవీకాలం ముగిసే వేళ న్యాయ ప్రక్రియ వేగవంతం కావడం సహజమే. అయితే అదే వేగం న్యాయ నాణ్యతను తగ్గించేలా, లేదా బాహ్య ప్రయోజనాల ప్రభావం ఉన్నట్లు అనిపించేలా ఉంటే, అది న్యాయవ్యవస్థ ప్రతిష్ఠకే ముప్పు.

స్వతంత్రత vs బాధ్యత: సున్నితమైన సమతుల్యం

న్యాయమూర్తుల స్వతంత్రత ప్రజాస్వామ్యానికి హృదయం. కానీ స్వతంత్రతకు సమాంతరంగా బాధ్యత కూడా అవసరం. “తప్పు తీర్పు ఇవ్వడం నేరం కాదు” అన్న సూత్రం న్యాయవ్యవస్థలో ప్రాచుర్యంలో ఉంది. అయితే తప్పిదాలు వరుసగా, సమయం చూసుకుని, అసాధారణంగా చోటుచేసుకుంటే ప్రశ్నలు తలెత్తడం సహజం. సుప్రీంకోర్టు వ్యాఖ్యల సారాంశం ఇదే: తీర్పులు ఇవ్వడంలో ఉత్సాహం తప్పు కాదు; కానీ న్యాయబద్ధత, సంయమనం, సంస్థాగత నమ్మకం దెబ్బతినకూడదు.

చివరి దశలో తీర్పుల వరద: కారణాలేమిటి?

ఈ ధోరణికి కొన్ని సంభావ్య కారణాలు కనిపిస్తాయి. ఒకటి, బ్యాక్‌లాగ్ భయం – “నా పదవీకాలంలో పెండింగ్ తగ్గించాలి” అన్న ఉద్దేశంతో వేగం పెంచడం. రెండు, వ్యక్తిగత వారసత్వం (లెగసీ) ఆలోచన – “నా పేరుతో గుర్తుండే తీర్పులు ఇవ్వాలి” అన్న ఆకాంక్ష. మూడు, పదవీ విరమణ తర్వాత అవకాశాలు – కమిషన్లు, ట్రిబ్యునల్స్, నియామకాలు వంటి అంశాలపై అనుమానాలు. ఈ మూడింటిలో ఏదైనా న్యాయ నిర్ణయాలపై ప్రభావం చూపిందని అనిపిస్తే, అది న్యాయవ్యవస్థకు ప్రమాద సంకేతమే.

న్యాయ నాణ్యతే ప్రధాన ప్రమాణం

న్యాయవ్యవస్థ విజయాన్ని తీర్పుల సంఖ్యతో కాదు, తీర్పుల నాణ్యతతో కొలవాలి. సరైన విచారణ, రెండు పక్షాల వాదనలు, చట్టపరమైన స్థిరత్వం – ఇవన్నీ కాలం తీసుకుంటాయి. పదవీ విరమణ సమీపిస్తోందన్న కారణంతో అత్యవసరత భావనను న్యాయంపై రుద్దడం ప్రమాదకరం. ఆ వేగం వల్ల తర్వాతి దశల్లో అప్పీల్స్ పెరిగితే, వ్యవస్థపై మరింత భారమే పడుతుంది.

సుప్రీంకోర్టు సందేశం: హెచ్చరిక మాత్రమేనా, మార్గదర్శకమా?

సుప్రీంకోర్టు వ్యాఖ్యలు ఇప్పటివరకు నియమాల మార్పుగా మారలేదు. కానీ ఇవి ఒక మౌఖిక మార్గదర్శకంలా పనిచేస్తాయి. న్యాయమూర్తులు తమ చివరి రోజుల్లో కూడా అదే స్థాయి సంయమనం పాటించాలన్న సందేశం స్పష్టం. ఇది క్రమశిక్షణాత్మక చర్యల హెచ్చరిక మాత్రమే కాదు; న్యాయ నైతికతపై ఆత్మపరిశీలనకు పిలుపు.

పదవీ విరమణ అనంతర నియామకాలు: మౌన కారణమా?

ఈ చర్చలో తప్పనిసరిగా వచ్చే ప్రశ్న – రిటైర్మెంట్ తర్వాతి నియామకాలు న్యాయ నిర్ణయాలపై ప్రభావం చూపుతున్నాయా? అన్నది. దీనిపై స్పష్టత లేకపోవడం వల్లే అనుమానాలు పెరుగుతున్నాయి. కొన్ని వర్గాలు రిటైర్మెంట్ తర్వాత ప్రభుత్వ నియామకాలకు కూలింగ్-ఆఫ్ పీరియడ్ అవసరమని వాదిస్తున్నాయి. ఇది న్యాయమూర్తుల స్వతంత్రతను కాపాడుతుందా? లేక అనవసర పరిమితులా? – ఈ చర్చను తప్పించుకోలేం.

ప్రజా నమ్మకం: న్యాయవ్యవస్థకు అతిపెద్ద మూలధనం

న్యాయవ్యవస్థకు డబ్బు, శక్తి, ఆయుధాలు లేవు. ప్రజల నమ్మకమే దాని అసలైన మూలధనం. ఆ నమ్మకాన్ని దెబ్బతీసే ఏ సంకేతమైనా ప్రమాదకరం. పదవీ విరమణ ముందు తీర్పుల వరదపై అనుమానం ఏర్పడితే, అది ఒక న్యాయమూర్తిని కాదు – మొత్తం వ్యవస్థను ప్రశ్నిస్తుంది. అందుకే సుప్రీంకోర్టు హెచ్చరికను తేలికగా తీసుకోలేం.

ముందుకెళ్లే మార్గం

ఈ సమస్యకు పరిష్కారం వ్యక్తులపై నిందలు మోపడం కాదు.

– స్పష్టమైన అంతర్గత మార్గదర్శకాలు రూపొందించాలి.

– చివరి ఆరు నెలల తీర్పులపై సహజ సమీక్ష వ్యవస్థ ఉండాలి.

– పెండింగ్ తగ్గింపును సంఖ్యాపరమైన లక్ష్యంగా కాకుండా, నాణ్యతాపరమైన ప్రక్రియగా చూడాలి.

– రిటైర్మెంట్ తర్వాత నియామకాలపై పారదర్శక విధానం తీసుకురావాలి.

ముగింపు

సుప్రీంకోర్టు చేసిన వ్యాఖ్యలు ఒక చిన్న వార్తలా కనిపించినా, దాని లోతు విశాలం. ఇది న్యాయవ్యవస్థ ఆత్మను తాకిన హెచ్చరిక. చివరి ఓవర్లలో సిక్సర్లు కొట్టడం ప్రేక్షకులను అలరించవచ్చు; కానీ న్యాయవ్యవస్థలో అలాంటి ఆటకు స్థానం లేదు. ఇక్కడ ప్రతి బంతి – ప్రతి తీర్పు – న్యాయమే గెలవాలన్న లక్ష్యంతోనే వేయాలి. పదవీ విరమణ చివరి రోజు వరకు కూడా అదే ప్రమాణం కొనసాగినప్పుడే భారత న్యాయవ్యవస్థపై ప్రజల విశ్వాసం అచంచలంగా నిలుస్తుంది.