నేపాల్లో కీలక పరిణామం: ‘జెన్-జడ్’తో మధ్యంతర ప్రభుత్వం కీలక ఒప్పందం
నేపాల్లో యువతరం చేపట్టిన 'జెన్-జడ్ ప్రజల ఉద్యమం', మధ్యంతర ప్రభుత్వం మధ్య ఒక కీలక ఒప్పందం కుదిరింది. 10 అంశాలతో కూడిన ఈ ఒప్పందంపై ఇరు వర్గాల ప్రతినిధులు సంతకాలు చేశారు. అయితే ఈ ఒప్పందం కుదిరే సమయంలోనే జెన్-జడ్ గ్రూపుల్లో అంతర్గత విభేదాలు స్పష్టంగా బయటపడ్డాయి. గ్రూపులోని కొందరు సభ్యులు, అధ్యక్షుడు లేకుండానే ఈ ఒప్పందాన్ని చేసుకోవడంపై గట్టిగా అభ్యంతరం తెలిపారు. అంతేకాకుండా ఒప్పందాన్ని వ్యతిరేకించిన ఒక వర్గం కోపంతో ఆ పత్రాన్ని చించేశారు కూడా. ఈ పరిణామం ఒప్పందం కుదిరినప్పటికీ, జెన్-జడ్ ఉద్యమకారులలో ఏకాభిప్రాయం లేదని సూచిస్తోంది.
ఒప్పందంలోని ప్రధాన హామీలు
తాత్కాలిక ప్రధానమంత్రి సుశీల కర్కి సమక్షంలో కుదిరిన ఈ ఒప్పందం ముఖ్య ఉద్దేశం, ఇటీవల సెప్టెంబర్ 8, 9 తేదీలలో జరిగిన ఆందోళనల్లో నష్టపోయినవారికి న్యాయం చేయడంతో పాటు దేశంలో అవసరమైన సంస్కరణలను తీసుకురావడమే. ఈ ఒప్పందం కింద ప్రభుత్వం ఇచ్చిన ముఖ్యమైన హామీలు ఏమిటంటే, జెన్-జడ్ ఆందోళనల్లో ప్రాణాలు కోల్పోయినవారిని 'అమరవీరులు'గా గుర్తించి, వారి కుటుంబాలకు ఆర్థిక సహాయం, అన్ని విధాల మద్దతు అందిస్తారు. అలాగే, ఉద్యమంలో గాయపడినవారికి ఉచిత వైద్య చికిత్స, విద్య, ఉద్యోగ అవకాశాలు, సామాజిక భద్రతను కల్పిస్తారు. అమరవీరుల త్యాగాన్ని గౌరవిస్తూ, వారి పేరు మీద ఒక 'అమరవీరుల స్మారక ఫౌండేషన్' కూడా ఏర్పాటు చేస్తారు. హింసాత్మక ఘటనలపై న్యాయం కోసం, ఆందోళనల సమయంలో జరిగిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలపై, హింసాత్మక సంఘటనలపై విచారణ జరపడానికి ఒక ఉన్నత స్థాయి కమిషన్ను ఏర్పాటు చేసి, బాధ్యులపై చర్యలు తీసుకుంటారు. చివరగా, దేశంలో శాశ్వత మార్పులు తీసుకురావడం కోసం, నేపాల్ రాజ్యాంగాన్ని మెరుగుపరిచే దిశగా ఒక ఉన్నత స్థాయి కమిషన్ను ఏర్పాటు చేయడానికి ఇరు పక్షాలు (ప్రభుత్వం, జెన్-జడ్ ఉద్యమకారులు) అంగీకరించాయి.
ఎన్నికల వ్యవస్థలో మార్పులు
నేపాల్ ప్రభుత్వం, జెన్-జడ్ ఉద్యమకారులు కలిసి ఎన్నికల వ్యవస్థలో కొన్ని కీలక మార్పులు తీసుకురావడానికి అంగీకారం కుదుర్చుకున్నారు. ఈ సంస్కరణల ప్రకారం, ఇకపై ఓటర్లు ఎవరికీ ఓటు వేయడం ఇష్టం లేకపోతే, తమ నిరసనను తెలియజేయడానికి బ్యాలెట్ పేపర్లో “నోటా (పై ఎవరూ కాదు)” అనే ప్రత్యేక ఎంపికను ఉపయోగించవచ్చు. అంతేకాకుండా, ప్రధాన ఎన్నికలకు ముందు, రాజకీయ పార్టీలు తమ అభ్యర్థులను ఎంపిక చేసుకోవడంలో మరింత పారదర్శకత ఉండేందుకు, పార్టీ స్థాయిలో అంతర్గతంగా ప్రాథమిక ఎన్నికలు నిర్వహించాల్సి ఉంటుంది. మరో ముఖ్యమైన మార్పు ఏమిటంటే, ఎన్నికల్లో పోటీ చేయాలనుకునే అభ్యర్థుల కనీస వయస్సును 21 సంవత్సరాలుగా నిర్ణయించారు. ఈ నిర్ణయం యువత రాజకీయాల్లో చురుకుగా పాల్గొనడానికి మరింత అవకాశం కల్పిస్తుందని భావిస్తున్నారు.
ఈ ఒప్పందం ప్రకారం, దేశంలో అవినీతిని అరికట్టడానికి, పాలనను మెరుగుపరచడానికి ముఖ్యమైన నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు. ముఖ్యంగా, ప్రభుత్వ సంస్థలలో రాజకీయ జోక్యం (పార్టీల ప్రభావం) లేకుండా చూసి, అవినీతిని అడ్డుకునే విధానాలను మరింత బలోపేతం చేయడానికి అంగీకారం కుదిరింది. అంతేకాకుండా, ప్రభుత్వానికి సలహాలు ఇవ్వడానికి, నేపాల్లో ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియ మరింత బలంగా ఉండేందుకు 'జెన్-జడ్ కౌన్సిల్' అనే ఒక ప్రత్యేక సంస్థను ఏర్పాటు చేస్తారు.
ఉద్యమ నేపథ్యం
జెన్-జడ్ ప్రజా ఉద్యమం అనేది నేపాల్లో యువతరం చేపట్టిన ఒక పెద్ద నిరసన. ఈ ఉద్యమానికి ప్రధాన కారణం, దేశంలో పేరుకుపోయిన తీవ్ర అవినీతి, ఆర్థిక సమస్యలు, ప్రభుత్వ వైఫల్యం. ఉన్నత స్థాయి అధికారులు విలాసవంతమైన జీవితం గడుపుతుండగా, సామాన్య ప్రజలు మాత్రం లంచాలు, అన్యాయాలు ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చింది. ప్రభుత్వ నిధుల దుర్వినియోగం, కుటుంబ వారసత్వంతో ఉద్యోగాలు పంపిణీ చేయడం వంటివి యువతలో కోపాన్ని పెంచాయి. దీనికితోడు, నేపాల్లో యువత నిరుద్యోగం 20 శాతానికి పైగా ఉండటం, ఆర్థిక అవకాశాలు తక్కువగా ఉండటం, రాజకీయ అస్థిరత (2015 రాజ్యాంగం తర్వాత 14 ప్రభుత్వాలు మారడం) వంటివి యువతను తీవ్ర నిరాశకు గురిచేశాయి. ఈ సమస్యలన్నింటి నేపథ్యంలో ప్రభుత్వం సోషల్ మీడియా ప్లాట్ఫారమ్లపై నిషేధం విధించడాన్ని యువత తమ భావ ప్రకటనా స్వేచ్ఛకు భంగం కలిగించడం, సెన్సార్షిప్గా భావించి నిరసనలకు దిగింది.
యువతరం తమ ఆవేదనను తెలియజేయడానికి సోషల్ మీడియాను ప్రధానంగా ఉపయోగిస్తున్నందున, నిషేధం కారణంగా నిరసనలు ఉధృతమయ్యాయి. సెప్టెంబర్ 8, 9 తేదీలలో ఆందోళనలు తీవ్ర స్థాయికి చేరుకున్నాయి. ఈ ఉద్యమం ఎటువంటి రాజకీయ పార్టీ బ్యానర్లు లేకుండా, యువత స్వచ్ఛందంగా పాల్గొనడంతో నడిచింది. ఇది సంప్రదాయ రాజకీయాలపై ప్రజలకు నమ్మకం లేకపోవడాన్ని స్పష్టంగా చూపింది. అయితే, ఈ నిరసనల సమయంలో జరిగిన పోలీసు కాల్పుల్లో తలకు, ఛాతీకి బుల్లెట్ గాయాలై కనీసం 76 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఈ హింసాత్మక సంఘటనల కారణంగా అప్పటి హోంమంత్రి రమేష్ లేఖక్ రాజీనామా చేయగా, చివరికి ప్రధానమంత్రి కేపీ శర్మ ఓలి కూడా పదవి నుంచి వైదొలగాల్సి వచ్చింది. అనంతరం పార్లమెంటును రద్దు చేశారు. ప్రస్తుతం మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి సుశీల కర్కి మధ్యంతర ప్రధానమంత్రిగా నియమితులై, మార్చి 5, 2026 నాటికి ఎన్నికలు నిర్వహించాల్సి ఉంది. ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో, నేపాల్ స్థిరత్వం కోసం వచ్చే ఎన్నికల వైపు చూస్తోంది. ఈ నేపథ్యంలో, ఉద్యమకారులతో ప్రభుత్వం కుదుర్చుకున్న 10 అంశాల ఒప్పందం దేశంలో సంస్కరణలకు కీలక ముందడుగుగా పరిగణించబడుతోంది.