నిలిచిపోయిన వర్తమానం - మర్చిపోయే లోపంతో జీవనం
కొన్ని నిమిషాలకోసారి మీ ప్రపంచం మొత్తం కొత్తగా మొదలవుతుందని ఊహించండి. మీరు మాట్లాడిన ప్రతి మాట, చూసిన ప్రతి ముఖం, ఇప్పుడే మీరు తెలుసుకున్న ప్రతి విషయం అంతా ఒక మొండి పట్టుదల గల మానసిక చెరిపే సాధనంతో తుడిచిపెట్టుకుపోతుంది. క్రిస్టోఫర్ నోలన్ అద్భుతమైన చిత్రం 'జ్ఞాపకం' ('మెమెంటో' సినిమా) లోని ప్రధాన పాత్ర లియోనార్డ్ షెల్బీ వాస్తవం ఇదే. లియోనార్డ్ గతం గురించి మర్చిపోలేదు; అతను పూర్తిగా వర్తమానంలో పోగొట్టుకున్నాడు. అతనికి తానెవరో తెలుసు, తన భార్య హత్య గుర్తు ఉంది, తన ప్రమాదానికి ముందు తాను నేర్చుకున్న జ్ఞానం అంతా తనలో నిక్షిప్తమై ఉంది. ఇది అతని చెక్కుచెదరని సుదీర్ఘకాల జ్ఞాపకశక్తి. అయినప్పటికీ, అతని మెదడుకు నష్టం కలిగించిన ఆ ప్రమాదం కారణంగా, అతను ఏ ఒక్క కొత్త సుదీర్ఘకాల జ్ఞాపకాన్ని కూడా ఏర్పరచుకోలేడు. అతను అల్పాహారం ఏమి తిన్నాడు, ఇప్పుడే ఎవరిని కలిశాడు, లేదా ఒక నిర్దిష్ట గదిలో ఎందుకు నిలబడి ఉన్నాడు అనే విషయాలు అతనికి గుర్తుండవు.
లియోనార్డ్ తన జీవితాన్ని అత్యంత జాగ్రత్తగా రూపొందించుకున్న సహాయక సాధనాలతో గడుపుతాడు: ముఖ్యమైన సమాచారాన్ని రాసిన ఛాయాచిత్రాలు, చేతితో రాసిన నోట్లు, అత్యంత ప్రముఖంగా, తన శరీరంపై శాశ్వత వాస్తవాలను తెలియజేసే పచ్చబొట్లు. అతను పదే పదే నోట్లను చదవడం, నిద్ర లేచిన తర్వాత కలిగే అయోమయం, ఇటీవల అనుభవం నుండి నేర్చుకోలేకపోవడం ఈ స్థిరమైన పోరాటం ముందుకు మర్చిపోయే లోపం అని పిలువబడే ఈ నరాల సంబంధిత పరిస్థితిని అత్యంత ఆకర్షణీయంగా, క్లినికల్గా వివరిస్తుంది.
మర్చిపోయే లోపం అంటే ఏమిటి?
ముందుకు మర్చిపోయే లోపం అనేది ఒక సంఘటన జరిగిన తర్వాత కొత్త వివరాలతో కూడిన లేదా స్పష్టమైన సుదీర్ఘకాల జ్ఞాపకాలను ఏర్పరచుకోలేకపోవడాన్ని సూచించే పరిస్థితి. ఈ లోపం ప్రధాన లక్షణం, జ్ఞాపకశక్తి ఏర్పడే ప్రక్రియలోని సమాచార నమోదు, జ్ఞాపక స్థిరీకరణ దశలలో వైఫల్యం చెందడం. అశాశ్వతమైన అనుభవాన్ని శాశ్వత జ్ఞాపకంగా మార్చే మెదడు యంత్రాంగం ఇక్కడ దెబ్బతింటుంది.
ఈ లోపం వెనుకకు మర్చిపోయే లోపం నుండి భిన్నమైనది. వెనుకకు మర్చిపోయే లోపం అంటే, గాయం లేదా వ్యాధి ప్రారంభం ముందు ఏర్పడిన జ్ఞాపకాలను గుర్తు చేసుకోలేకపోవడం. ముందుకు మర్చిపోయే లోపం ఉన్న రోగి తమ సుదూర గతాన్ని—తమ బాల్యం, తమ వృత్తి, వారి గుర్తింపు పరిపూర్ణంగా గుర్తుంచుకుంటారు. లియోనార్డ్ షెల్బీ మాదిరిగానే, వారు తమ స్థాపించబడిన జ్ఞానంతో పనిచేయగలరు.
ఈ లోపంతో బాధపడేవారు సాధారణంగా తక్కువ-కాల జ్ఞాపకశక్తి (పని చేసే జ్ఞాపకశక్తి)ని కూడా నిలుపుకోగలరు. అంటే, వారు దానిపై చురుకుగా దృష్టి సారించినంత కాలం ఒక సంభాషణ చేయగలరు. కానీ, దృష్టి మరలిన తర్వాత, లేదా ఆ కొద్ది సమయం మించిపోయిన తర్వాత, ఆ సమాచారం శాశ్వతంగా కోల్పోతుంది.
అంతేకాకుండా, ఈ మనస్సు తరచుగా నిగూఢ జ్ఞాపకశక్తి లేదా నైపుణ్యాల జ్ఞాపకశక్తిని ఏర్పరచుకోగలదు. ఇది అలవాట్లు, పనులకు సంబంధించిన జ్ఞాపకం. ఒక రోగికి సంక్లిష్టమైన పనిని నేర్పించినట్లయితే, వారు కాలక్రమేణా అందులో మెరుగుపడతారు, కానీ ఆ పనిని ఎప్పుడూ చేశారని లేదా ఎలా నేర్చుకున్నారో వారికి స్పృహతో కూడిన జ్ఞాపకం ఉండదు. ఈ వైరుధ్యం ఈ రుగ్మత అత్యంత ఆసక్తికరమైన అంశం.
హిప్పోకాంపస్కు నష్టం
ముందుకు మర్చిపోయే లోపం మూలం దాదాపుగా పూర్తిగా మధ్య శంఖుపాలీ ప్రాంతంలోని నష్టానికి సంబంధించినది. ఈ వ్యవస్థలో హిప్పోకాంపస్ (సముద్రపు గుర్రం ఆకారంలో ఉండే మెదడు భాగం), దాని చుట్టూ ఉన్న ముఖ్య భాగాలలోనే ఈ నష్టం ఉంటుంది.
హిప్పోకాంపస్ అనేది జ్ఞాపకాల ప్రయాణంలో ఒక ముఖ్యమైన 'నిల్వ కేంద్రం'గా పనిచేస్తుంది. మనం ఏదైనా కొత్త సమాచారాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు, ఆ జ్ఞాపకాన్ని గట్టిగా స్థిరీకరించడంలో ఇది సహాయపడుతుంది. ఈ స్థిరీకరణ ప్రక్రియ ఆగిపోవడం వలన, కొత్త సమాచారం శాశ్వతంగా నిల్వ చేయడంలో మెదడు విఫలమవుతుంది.
మర్చిపోయే లోపానికి కారణాలు
ముందుకు మర్చిపోయే లోపం అనేది మెదడులోని కీలక జ్ఞాపక కేంద్రాలకు నష్టం కలిగించే అనేక రకాల పరిస్థితుల వల్ల సంభవించవచ్చు.
మెదడుకు తీవ్ర గాయం
ప్రమాదాలు లేదా కిందపడటం వల్ల తలకు బలమైన దెబ్బ తగలడం వలన మెదడులోని హిప్పోకాంపస్ భాగం దెబ్బతినవచ్చు. మెదడు లోపల కణజాలం పుర్రెకు తగిలినప్పుడు, ముఖ్యంగా శంఖుపాలీ భాగాలలో గాయం అయ్యే అవకాశం ఉంది. ఈ రకమైన గాయం తరచుగా తాత్కాలిక లేదా శాశ్వత ముందుకు మర్చిపోయే లోపానికి దారితీస్తుంది.
మెదడులో ప్రాణవాయువు లోపం
మెదడు కణాలకు ప్రాణవాయువు (ఆక్సిజన్) అందడం కొద్దిసేపు ఆగిపోయినా, అవి త్వరగా చనిపోతాయి. శ్వాస ఆగిపోవడం, గుండెపోటు లేదా విషవాయువుల పీల్చడం వంటి పరిస్థితులు మెదడుకు ప్రాణవాయువు సరఫరాను నిలిపివేస్తాయి.
కోర్సకోవ్ వ్యాధిసమూహం
దీర్ఘకాలంగా విపరీతమైన మద్యం సేవించే వ్యక్తులలో, విటమిన్ B1 (థయామిన్) తీవ్రమైన లోపం ఏర్పడుతుంది. ఈ విటమిన్ లోపం జ్ఞాపకశక్తి వలయాలకు సంబంధించిన భాగాలకు హాని కలిగిస్తుంది. ఈ వ్యాధిసమూహం ప్రధాన లక్షణం, ముందుకు మర్చిపోయే లోపంతో పాటు, కల్పనలు (లేనివి ఉన్నట్లుగా చెప్పడం) చేయడం.
మెదడు వాపు
మెదడుకు వచ్చే వాపు (ఎన్సెఫలైటిస్) సాధారణంగా వైరస్ సంక్రమణ వల్ల సంభవిస్తుంది. ఈ వైరస్లు తరచుగా శంఖుపాలీ భాగాలను లక్ష్యంగా చేసుకుని, హిప్పోకాంపస్లో తీవ్రమైన నష్టం కలిగిస్తాయి. దీని ఫలితంగా, అకస్మాత్తుగా తీవ్రమైన ముందుకు మర్చిపోయే లోపం ఏర్పడుతుంది.
పక్షవాతం లేదా రక్తస్రావం
మెదడుకు రక్తాన్ని సరఫరా చేసే రక్తనాళాలలో అడ్డంకులు ఏర్పడటం (పక్షవాతం) లేదా రక్తస్రావం వల్ల హిప్పోకాంపస్కు రక్తం సరఫరా ఆగిపోవచ్చు.
వ్యాధి నిర్ధారణ ప్రక్రియ
ముందుకు మర్చిపోయే లోపాన్ని నిర్ధారించడం అనేది ఒక బహుళ-దశల ప్రక్రియ. నరాల వైద్య నిపుణులు లేదా నరాల-మానసిక నిపుణులు ఈ ప్రక్రియను నిర్వహిస్తారు.
వైద్య సంభాషణ, చరిత్ర
ముందుగా, వైద్యులు రోగిని, వారి కుటుంబ సభ్యులను వివరంగా ప్రశ్నిస్తారు. రోగి ఇబ్బంది ఏమిటో, అది ఎప్పుడు ప్రారంభమైందో తెలుసుకుంటారు. రోగిని ఇటీవల జరిగిన సంఘటనల గురించి అడుగుతారు. ఈ ప్రశ్నలకు రోగి సమాధానం చెప్పలేకపోవడం, కానీ పాత విషయాలను గుర్తుంచుకోగలిగితే, ముందుకు మర్చిపోయే లోపం ఉన్నట్లు అనుమానించవచ్చు.
ప్రమాణీకరించిన జ్ఞాపకశక్తి పరీక్షలు
వ్యాధి నిర్ధారణలో అత్యంత కీలకమైన భాగం ప్రమాణీకరించిన పరీక్షలు. ఈ పరీక్షలు జ్ఞాపకశక్తి లోపం స్వభావాన్ని, పరిధిని అంచనా వేస్తాయి. వెష్లర్ జ్ఞాపకశక్తి కొలమానం వంటి పరీక్షలు రోగి వివిధ రకాల జ్ఞాపకశక్తి సామర్థ్యాలను అంచనా వేస్తాయి. మాటల ద్వారా నేర్చుకునే పరీక్షలలో, రోగికి పదాలను చదివి వినిపించి, వాటిని గుర్తుంచుకోవాలని అడుగుతారు. ముందుకు మర్చిపోయే లోపంతో బాధపడేవారు, కొత్త పదాలను తిరిగి చెప్పడంలో విఫలమవుతారు.
నిగూఢ జ్ఞాపకశక్తి పరీక్షలు
ముందుకు మర్చిపోయే లోపం ఉన్న రోగికి నిగూఢ జ్ఞాపకశక్తి చెక్కుచెదరకుండా ఉంటుందని నిరూపించడానికి ప్రత్యేక పరీక్షలు చేస్తారు. ఉదాహరణకు, ఒక పజిల్ను నేర్పిస్తారు. రోగికి ఆ పనిని నేర్చుకున్నట్లు గుర్తు లేకపోయినా, ప్రతిసారి ప్రయత్నించినప్పుడు మెరుగైన వేగంతో చేయగలుగుతారు. ఈ వైరుధ్యం ముందుకు మర్చిపోయే లోపాన్ని నిర్ధారిస్తుంది.
నరాల చిత్రాలు
మెదడులోని నష్టాన్ని కచ్చితంగా గుర్తించడానికి అయస్కాంత ప్రతిధ్వని చిత్రం లేదా కంప్యూటెడ్ టోమోగ్రఫీ స్కాన్లను ఉపయోగిస్తారు. ఈ చిత్రాలు హిప్పోకాంపస్ ప్రాంతంలో కణజాల క్షీణత, పక్షవాతం వల్ల కలిగిన నష్టం, వాపు లేదా మెదడు కంతి వంటి నిర్మాణపరమైన సమస్యలను స్పష్టంగా చూపుతాయి.
చికిత్స
ముందుకు మర్చిపోయే లోపానికి, దెబ్బతిన్న మెదడు భాగాన్ని పూర్తిగా సరిదిద్దే ప్రత్యేకమైన చికిత్స ప్రస్తుతం లేదు. దీనికి చికిత్స కంటే, ఆ లోపంతో జీవితాన్ని గడపడానికి, నిత్యజీవిత కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి అవసరమైన నిర్వహణ పద్ధతులు, సరిదిద్దుకునే వ్యూహాలు ముఖ్యమైనవి.
జ్ఞాన పునరావాసం
జ్ఞాపకశక్తికి శిక్షణ ఇవ్వడంలో నిపుణులు రోగులతో కలిసి పనిచేస్తారు. ఈ చికిత్సలో, రోగి ఇప్పటికే ఉన్న జ్ఞానాన్ని ఉపయోగించి లేదా నైపుణ్యాలను ఉపయోగించి సమస్యలను పరిష్కరించడం నేర్చుకుంటారు. ఒక పనిని చిన్న చిన్న దశలుగా విభజించి, ప్రతి దశను పునరావృతం చేయడం ద్వారా, నిగూఢ జ్ఞాపకశక్తి ద్వారా దాన్ని నేర్చుకునేలా ప్రోత్సహిస్తారు.
నైపుణ్య ఆధారిత శిక్షణ
రోగికి కొత్త విషయాలను లేదా సంఘటనలను గుర్తుంచుకోవడం అసాధ్యం కాబట్టి, వారికి అవసరమైన కొన్ని కీలకమైన దినచర్య నైపుణ్యాలను (ఉదాహరణకు, వంట చేయడం లేదా ప్రయాణం చేయడం) నిగూఢ జ్ఞాపకశక్తి ద్వారా నేర్పిస్తారు. పదే పదే అభ్యాసం ద్వారా, రోగికి ఆ పని ఎలా చేయాలో తెలుస్తుంది, కానీ తాను ఆ నైపుణ్యాన్ని ఎలా నేర్చుకున్నానో మాత్రం గుర్తుండదు.
సరిదిద్దుకునే పద్ధతులు
లియోనార్డ్ షెల్బీ ఉపయోగించిన పద్ధతుల మాదిరిగానే, ఈ వ్యూహాలు రోగి రోజువారీ జీవితాన్ని నిర్వహించడానికి బాహ్య సహాయకాలపై ఆధారపడతాయి.
నోట్లు, డైరీలు
ముఖ్యమైన సమాచారాన్ని వెంటనే రాయడానికి వీలుగా ఒక నోట్బుక్ లేదా డైరీని ఎప్పుడూ అందుబాటులో ఉంచాలి. పాత జ్ఞాపకాలు చెక్కుచెదరకుండా ఉంటాయి కాబట్టి, ఆ నోట్స్ లేదా డైరీని చదవడం ద్వారా తాజా సమాచారాన్ని 'తెలుసుకోగలుగుతారు'.
సాంకేతికత
చురుకైన ఫోన్లు, మాటల రికార్డింగ్ యంత్రాలు గుర్తు చేసే ఉపకరణాలు అద్భుతంగా పనిచేస్తాయి. చేయవలసిన పనిని ఎప్పుడూ మరచిపోకుండా ఉండటానికి, గుర్తు చేసే సెట్టింగులను పదే పదే వచ్చేలా అమర్చాలి.
పర్యావరణ స్థిరత్వం
రోగి ఉండే వాతావరణా న్ని వీలైనంత వరకు మార్చకుండా, స్థిరంగా ఉంచాలి. రోజువారీ దినచర్యను కూడా మార్చకుండా ఉంచడం వలన, రోగి అలవాట్ల ద్వారా సులభంగా పనులు పూర్తి చేయగలుగుతారు. ఒకే రకమైన దినచర్య రోగికి ఒక రకమైన నిగూఢ జ్ఞాపకశక్తిని ఇస్తుంది.
ఔషధ పరిశోధన
జ్ఞాపకశక్తి లోపాన్ని పూర్తిగా నయం చేసే మందులు లేనప్పటికీ, కొన్ని రకాల మందులు రోగి శ్రద్ధ, చురుకుదనాన్ని పెంచడానికి సహాయపడతాయి. భవిష్యత్తులో, హిప్పోకాంపస్ కణాల పనితీరును మెరుగుపరిచే నరాల పోషణ కారకాలపై పరిశోధనలు కొనసాగుతున్నాయి.
ముందుకు మర్చిపోయే లోపంతో జీవించడం అనేది ఒక నిరంతర సవాలు. లియోనార్డ్ షెల్బీ కథ మనకు చూపినట్లుగా, ఈ పరిస్థితి ఉన్న వ్యక్తికి పాత జ్ఞాపకాలన్నీ చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నప్పటికీ, కొత్త జ్ఞాపకాలను నిల్వ చేయడంలో విఫలమవుతారు. ప్రతి కొత్త రోజును సున్నా నుండి మొదలుపెట్టే ఈ వ్యక్తులకు, వారి చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచం సహనం, అవగాహన అత్యంత అవసరం. వారి లోపం జ్ఞాపకశక్తిని కోల్పోవడం కాదు, భవిష్యత్తును నిల్వ చేసుకునే సామర్థ్యాన్ని కోల్పోవడం.