ధూళికట్ట: శాతవాహనుల శౌర్యం, బౌద్ధ ధర్మ వైభవం

భారతదేశ చరిత్రలో శాతవాహనుల కాలం ఒక సువర్ణ అధ్యాయం. ఉత్తర భారతదేశాన్ని మౌర్యులు పరిపాలిస్తున్న కాలంలోనే, దక్షిణాపథంలో బలమైన పునాదులు వేసుకున్న సామ్రాజ్యం శాతవాహనులది. గోదావరి నదీ తీరాన కోటలింగాలలో మొదలైన వీరి ప్రస్థానం, కృష్ణా నది వరకు విస్తరించింది. ఈ ప్రస్థానంలో అత్యంత కీలకమైన, వ్యూహాత్మకమైన పట్టణంగా ధూళికట్ట వెలుగొందింది. నేడు తెలంగాణలోని పెద్దపల్లి జిల్లాలో నిశ్శబ్దంగా కనిపిస్తున్న ఈ ప్రాంతం, రెండు వేల ఏళ్ల క్రితం ఒక అంతర్జాతీయ వాణిజ్య కేంద్రంగా, బౌద్ధ ధర్మ ప్రచార వేదికగా విరాజిల్లిoది.

చారిత్రక నేపథ్యం, భౌగోళిక ఉనికి

పెద్దపల్లి జిల్లా కేంద్రం నుండి సుమారు 16 కిలోమీటర్ల దూరంలో, ఎలిగేడు మండలం వడ్యాపూర్ రెవిన్యూ గ్రామ పరిధిలో ధూళికట్ట విస్తరించి ఉంది. హుస్సేమియా వాగు (హుస్సేమీ నది) ఒడ్డున వెలసిన ఈ నగరం, నాడు 'ధూళికోట' (మట్టితో నిర్మించిన కోట) గా పిలువబడేది. కాలక్రమేణా అది 'ధూళికట్ట'గా రూపాంతరం చెందింది.

ధూళికోట (మట్టికోట) కాలక్రమంలో ధూళికట్టగా అపభ్రంశమైందని భావిస్తున్నారు. ఇది ఇక్ష్వాకుల కాలంనాటి ఆవాసము. మొగస్తనీసు ఇండికాలో ప్రస్తావించిన ఆంధ్రుల యొక్క ముప్పై కోటలలో ధూళికట్ట ఒకటని శాసనాధారాల వల్ల తెలుస్తుంది. పురావస్తు త్రవ్వకాలలో ఇక్కడ చెవిదుద్దులు, శంఖు, గాజుముక్కలు, దంతపు దువ్వెన, స్త్రీబొమ్మ లభించాయి. ఇక్కడ నివసించిన ప్రజల మతపద్ధతులకు సంబంధించి మాతృదేవత, యక్షుల శిల్పాలు తప్ప పెద్దగా ఆనవాళ్ళు దొరకలేదు. బౌద్ధస్థూపాలు బయల్పడే వరకు ఇది ఒక చిక్కుముడిగా ఉండేది. 1975 నుండి 76లలో పురావస్తు శాఖ వారి త్రవ్వకాలలో ఇక్కడ ఇక్ష్వాకుల కాలం నాటి కోటలు, బౌద్దస్తూపం బయటపడ్డాయి. నాగముచుకుంద నాగశిల్పం కూడా లభించింది. ప్రతి సంవత్సరం ఇక్కడ మూడు రోజుల పాటు శాతవాహనోత్సవం కూడా జరుగుతుంది. ధూళికట్ట బౌద్ధ క్షేత్రం ఊరికి ఉత్తరాన మూడు కిలోమీటర్ల దూరంలో హుస్సేనీవాగుకు ఆవతలి ఒడ్డున ఉంది. గ్రామం నుండి బౌద్ధ క్షేత్రానికి పక్కా రోడ్డు లేనందువల్ల కేవలం ఎద్దులబండిలోనే అక్కడికి చేరుకొనే అవకాశముంది. దాదాపు 34 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఉన్న ఈ ప్రాంతం, శాతవాహన తొలి దశ నిర్మాణ శైలికి అద్దం పడుతోంది.

పట్టణ ప్రణాళిక: క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దపు ఇంజనీరింగ్ అద్భుతం

1974 నుండి 77, 1984 నుండి 85 కాలంలో పురావస్తు శాఖ జరిపిన తవ్వకాలు ఆశ్చర్యకరమైన నిజాలను వెలుగులోకి తెచ్చాయి. నేటి ఆధునిక పట్టణాలకు తీసిపోని విధంగా నాటి టౌన్ ప్లానింగ్ ఉండేది.

రక్షణ వ్యవస్థలో భాగంగా 15.18 x 140 మీటర్ల కొలతలతో నిర్మించిన భారీ మట్టి కోట గోడలు, రక్షక భటుల కోసం ప్రత్యేక నివాసాలు ఇక్కడ బయల్పడ్డాయి. పెద్ద సైజు ఇటుకలు వాడటం ఆ కాలపు ప్రత్యేకత. పునాదుల్లో కంకర, ఇటుక పొడి, సున్నం మిశ్రమంతో చేసిన 'ప్రాచీన కాంక్రీటు'ను వాడటం వారి సాంకేతిక పరిజ్ఞానానికి నిదర్శనం. ఇళ్ల నుండి వ్యర్థ జలాలు బయటకు వెళ్లడానికి శాస్త్రీయమైన మరుగు కాల్వలు, మంచినీటి బావులు, ధాన్యాగారాలు ఇక్కడ లభించాయి. ఇది నాటి ప్రజల ఆరోగ్య సూత్రాల పట్ల అవగాహనను తెలియజేస్తుంది.

ధేరవాద బౌద్ధం, మహాస్తూపం

ధూళికట్ట కేవలం రాజకీయ కేంద్రమే కాదు, గొప్ప ఆధ్యాత్మిక కేంద్రం కూడా. కోటకు సుమారు ఒక కిలోమీటర్ దూరంలో ఒక మహాస్తూపం వెలుగు చూసింది. ఇది ఉత్తర తెలంగాణలో 'ధేరవాద బౌద్ధం' (హీనయానానికి దగ్గరి రూపం) ఉనికికి ప్రధాన సాక్ష్యం.

స్తూప ప్రత్యేకతలు:

స్థూపానికి నాలుగు వైపులా ఆయక వేదికలు ఉన్నాయి. స్థూపం చుట్టూ అమర్చిన ఫలకాలపై బుద్ధుని పాదాలు, బోధి వృక్షం, ధర్మచక్రం వంటి చిహ్నాలు ఉన్నాయి. విశేషమేమిటంటే, ఇక్కడ బుద్ధుని విగ్రహ రూపం కనిపించదు. కేవలం చిహ్నాల ద్వారానే బుద్ధుని ఆరాధించే 'తొలినాటి బౌద్ధ' పద్ధతి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. బౌద్ధ భిక్షువులు నివసించడానికి వీలుగా నిర్మించిన బౌద్ద విహారాల అవశేషాలు ఇక్కడి ఆధ్యాత్మిక వైభవాన్ని చాటుతున్నాయి.

ప్రపంచాన్ని ఆకర్షించిన 'నాగముచిలింద'

ధూళికట్టలో దొరికిన శిల్పాలన్నింటిలోకెల్లా ఐదు పడగల నాగముచిలింద శిల్పం అత్యంత విశిష్టమైనది. బుద్ధుడు జ్ఞానోదయం పొందే సమయంలో వర్షం నుండి రక్షించడానికి ముచిలింద అనే నాగరాజు తన పడగను ఛత్రంలా పట్టాడని బౌద్ధ గాథలు చెబుతాయి. ఈ శిల్పంపై బ్రాహ్మీ లిపిలో 'గుహపతితో పతలస సమయదానం' అనే శాసనం చెక్కబడి ఉంది. ఈ శిల్పఫలకంలో బుద్దుని సింహాసనం, పాదాలు దానికి పడగవలె నాగశిల్పం దాని వెనక బోధివృక్షం, చిత్రం అత్యంత నైపుణ్యంతో చేసారు. కరీంనగర్ పురావస్తు ప్రదర్శన శాలలో ధూళికట్టలో లభించిన పురావస్తుశిల్పాలను ప్రదర్శనకు ఉంచారు.

2023లో న్యూయార్క్‌లోని మెట్రోపాలిటన్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్ లో జరిగిన "ట్రీ అండ్ సెర్పెంట్” ప్రదర్శనలో ఈ నాగముచిలింద శిల్పాన్ని ప్రదర్శించారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఎంపిక చేసిన 125 పురాతన శిల్పాల్లో తెలంగాణ ధూళికట్ట శిల్పం ఒకటి కావడం మన గర్వకారణం. దీనికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించింది.

రోమన్ సంబంధాలు, ఇతర కళాఖండాలు

తవ్వకాల్లో లభించిన రోమన్ బంగారు నాణేలు, శాతవాహన నాణేలు ధూళికట్టకు ఉన్న అంతర్జాతీయ వాణిజ్య సంబంధాలను ధృవీకరిస్తున్నాయి. రోమన్ సామ్రాజ్యంతో వస్త్రాలు, సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారం ఇక్కడి నుండే సాగేదని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. అంతేకాక, ఇక్కడ లభించిన హారతి (అమ్మదేవత) విగ్రహం, తల్లీబిడ్డల కంచు విగ్రహం, టెర్రకోట బొమ్మలు, పూసలు నాటి సామాజిక, సాంస్కృతిక జీవన చిత్రణను మన కళ్లకు కడతాయి.

పరిరక్షణ - పర్యాటక రంగం

ఇంతటి గొప్ప చరిత్ర కలిగిన ధూళికట్ట నేడు కొంత నిర్లక్ష్యానికి గురవుతోంది. 34 ఎకరాల ఈ చారిత్రక ప్రదేశం ప్రస్తుతం వ్యవసాయ భూములుగా మారుతోంది. ఈ ప్రాంతంలో పూర్తిస్థాయి తవ్వకాలు జరిపితే మరిన్ని చారిత్రక రహస్యాలు వెలుగు చూసే అవకాశం ఉంది. ధూళికట్టను బౌద్ధ పర్యాటక సర్క్యూట్‌లో భాగంగా చేసి, వసతులు కల్పిస్తే ఇది ఆగ్నేయాసియా దేశాల పర్యాటకులను ఆకర్షించే కేంద్రంగా మారుతుంది.

ధూళికట్ట కేవలం మట్టి దిబ్బ కాదు, అది తెలంగాణ అస్తిత్వానికి, శాతవాహనుల పాలనా దక్షతకు నిలువుటద్దం. న్యూయార్క్ మ్యూజియం వరకు వెళ్లిన మన నాగముచిలింద కీర్తిని, మన గడ్డపై మరింత పదిలపరుచుకోవాల్సిన బాధ్యత మనందరిపై ఉంది. ఈ చారిత్రక వారసత్వాన్ని కాపాడుకోవడం అంటే మన మూలాలను గౌరవించుకోవడమే. చారిత్రక పర్యాటకులకు, పరిశోధకులకు ఇదొక కొత్త చారిత్రక గమ్యస్థానం.

రవాణా

ధూళికట్ట చారిత్రక ప్రదేశాన్ని సందర్శించాలనుకునే పర్యాటకులకు రవాణా మార్గం చాలా సులువు. ఇది పెద్దపల్లి జిల్లాలో ఉన్నందున, రాష్ట్రంలోని ప్రధాన నగరాల నుండి ఇక్కడికి చేరుకోవడం చాలా సులభం. ధూళికట్టకు రోడ్డు మార్గం ద్వారా చేరుకోవడం అత్యంత అనుకూలమైన పద్ధతి.

జిల్లా కేంద్రమైన పెద్దపల్లి నుండి ధూళికట్ట సుమారు 16 కి.మీ. దూరంలో ఉంటుంది. ఇక్కడి నుండి ఆటోలు లేదా ట్యాక్సీలు అందుబాటులో ఉంటాయి. కరీంనగర్ నుండి సుమారు 35 కి.మీ. దూరం. కరీంనగర్ నుండి సుల్తానాబాద్ మీదుగా ఎలిగేడు వెళ్లే బస్సులలో ప్రయాణించి, అక్కడ నుండి స్థానిక రవాణా ద్వారా ధూళికట్ట చేరుకోవచ్చు. హైదరాబాద్ నుండి సుమారు 200 కి.మీ. దూరం. రాజీవ్ రహదారి (SH-1) ద్వారా ప్రయాణించి సుల్తానాబాద్ చేరుకోవాలి. అక్కడి నుండి ఎలిగేడు మీదుగా ధూళికట్టకు వెళ్లవచ్చు.

రైలు ప్రయాణం చేసే వారికి సమీపంలో రెండు ప్రధాన స్టేషన్లు ఉన్నాయి. పెద్దపల్లి జంక్షన్ ధూళికట్టకు అతి సమీపంలో ఉన్న ప్రధాన రైల్వే స్టేషన్ (సుమారు 16 కి.మీ.). సికింద్రాబాద్, ఢిల్లీ, విజయవాడ మార్గాల్లో నడిచే దాదాపు అన్ని రైళ్లు ఇక్కడ ఆగుతాయి. కరీంనగర్ రైల్వే స్టేషన్ ఇది సుమారు 35 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.

రాజీవ్ గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం ధూళికట్టకు సుమారు 230 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. విమానాశ్రయం నుండి క్యాబ్ లేదా బస్సు ద్వారా కరీంనగర్ మీదుగా ధూళికట్ట చేరుకోవచ్చు.

పర్యాటకుల కోసం కొన్ని సూచనలు:

ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించడానికి అక్టోబర్ నుండి మార్చి వరకు వాతావరణం చాలా ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. ధూళికట్ట ఒక గ్రామం కాబట్టి, అక్కడ బస చేయడానికి హోటళ్లు ఉండవు. పర్యాటకులు పెద్దపల్లి లేదా కరీంనగర్ నగరాల్లో బస చేయడం ఉత్తమం. ఇది పురావస్తు ప్రదేశం కాబట్టి, పగటి పూట (ముఖ్యంగా ఉదయం 10 నుండి సాయంత్రం 5 లోపు) సందర్శించడం మంచిది. హుస్సేమియా వాగు పరిసరాలు ప్రకృతి ప్రేమికులకు నచ్చుతాయి.