దౌత్యానికి నైతిక అంచులు: శాంతి వాదమా? లేక వాస్తవ రాజకీయమా?

మధ్యప్రాచ్యంలో యుద్ధ మేఘాలు మళ్లీ కమ్ముకున్న వేళ, ప్రపంచ నాయకుల ముందున్న ప్రశ్న కేవలం వ్యూహాత్మకమో, ఆర్థికమో కాదు అది నైతికతకు సంబంధించినది కూడా. దేశాలు తమ జాతీయ ప్రయోజనాలను కాపాడుకోవడం సహజం. కానీ యుద్ధ సమయంలో ఒక దేశంతో సన్నిహితంగా నిలబడటం, ఆ దేశానికి మద్దతుగా కనిపించడం, ప్రపంచానికి ఏ సందేశాన్ని ఇస్తుంది? శాంతి కోసం స్వరాన్ని ఎత్తాలా? లేక వాస్తవ రాజకీయాల దారిలో నడవాలా? ఇదే నేటి దౌత్య రాజకీయాల ప్రధాన సందిగ్ధం.

భారత విదేశాంగ విధానానికి ఒక ప్రత్యేక చరిత్ర ఉంది. శీతల యుద్ధ కాలంలో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రవేశపెట్టిన ‘అనుసరణరహిత’ విధానం కేవలం తటస్థత కాదు; అది ఒక నైతిక స్థానం. పెద్ద శక్తుల మధ్య పోరులో చిన్న దేశాలు పావులుగా మారకూడదనే ఆలోచన దాని వెనుక ఉంది. అయితే నేటి ప్రపంచం అప్పటి లాగా రెండు శిబిరాలుగా విభజించబడలేదు. కానీ అస్థిరత, ప్రాంతీయ యుద్ధాలు, ఆర్థిక పోటీ, రక్షణ ఒప్పందాలు ఇవన్నీ కలిసి పరిస్థితిని మరింత సంక్లిష్టం చేశాయి.

ఇటీవలి కాలంలో నరేంద్ర మోదీ చేసిన ఇజ్రాయెల్ పర్యటన, అదే సమయంలో ఇజ్రాయెల్–ఇరాన్ మధ్య ఉద్రిక్తతలు పెరిగిన నేపథ్యంలో, దేశంలోనే కాక ప్రపంచవ్యాప్తంగా చర్చకు దారి తీసింది. ఒక వైపు, యుద్ధ వాతావరణంలోనూ సంభాషణ కొనసాగించడమే నిజమైన దౌత్యమని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. మరోవైపు, అలాంటి సందర్శనలు ఒక పక్షాన నిలబడినట్టుగా భావన కలిగిస్తాయనే విమర్శలు వినిపిస్తున్నాయి.

దౌత్యంలో “భావన” అనేది చాలా కీలకం. ఒక నాయకుడి హస్తదానం, ఒక సంయుక్త ప్రకటన, ఒక వేదిక పంచుకోవడం ఇవన్నీ కేవలం కార్యక్రమాలు కాదు; అవి సంకేతాలు. అంతర్జాతీయ సంబంధాల్లో సంకేతాల రాజకీయానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ప్రభుత్వాలు తమ ఉద్దేశ్యం శాంతి, సంభాషణ, సమతుల్యత అని చెబుతాయి. కానీ ప్రజలు, ప్రత్యర్థి దేశాలు, అంతర్జాతీయ మాధ్యమాలు ఆ చర్యలను తమదైన కోణంలో అర్థం చేసుకుంటాయి.

ఇక్కడే “రియల్‌పాలిటిక్” అనే భావన ప్రవేశిస్తుంది. వాస్తవ రాజకీయాల ప్రకారం, ప్రతి దేశం ముందు తన ప్రయోజనాలే. భద్రత, శక్తి సమతుల్యం, సాంకేతిక భాగస్వామ్యాలు, ఆయుధాల కొనుగోళ్లు, వాణిజ్య మార్గాలు ఇవన్నీ దేశాభివృద్ధికి అవసరం. భారతదేశానికి ఇజ్రాయెల్ ఒక ముఖ్యమైన రక్షణ, సాంకేతిక భాగస్వామి. వ్యవసాయ సాంకేతికత నుండి రక్షణ పరికరాల వరకు అనేక రంగాల్లో సహకారం ఉంది. అదే సమయంలో, ఇరాన్ కూడా భారత వ్యూహాత్మక లెక్కల్లో కీలకం. మధ్య ఆసియాతో అనుసంధానం, శక్తి వనరులు, భౌగోళిక సమతుల్యం ఇవన్నీ ఇరాన్‌తో సంబంధాల ప్రాముఖ్యతను పెంచుతున్నాయి.

అందువల్ల ఒక పక్షాన పూర్తిగా నిలబడటం, మరో పక్షాన్ని దూరం చేసుకోవడం భారత ప్రయోజనాలకు అనుకూలం కాదు. అయితే ప్రశ్న మిగిలే ఉంటుంది: జాతీయ ప్రయోజనాల పేరుతో నైతిక స్వరాన్ని తగ్గించవచ్చా? యుద్ధంలో ప్రాణాలు కోల్పోతున్న సాధారణ ప్రజల గురించి ఏమిటి? దౌత్యం కేవలం ఒప్పందాలకే పరిమితమా? లేక మానవ విలువలకు కూడా ప్రతినిధిగా ఉండాలా?

యుద్ధం ఎక్కడ జరిగినా దాని ప్రభావం సరిహద్దులను దాటి వస్తుంది. శరణార్థుల సమస్య, చమురు ధరల పెరుగుదల, ప్రాంతీయ అస్థిరత, ప్రపంచ మార్కెట్ల కుదుపు ఇవన్నీ అనుసంధానిత ప్రపంచంలో ప్రతి దేశానికీ ప్రభావం చూపుతాయి. ముఖ్యంగా మధ్యప్రాచ్యంలో లక్షలాది భారతీయులు పనిచేస్తున్నారు. వారి భద్రత, జీవనోపాధి, పంపిణీ చేసే విదేశీ మారకద్రవ్యాలు ఇవన్నీ భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు కీలకం. కాబట్టి భారత దౌత్యానికి సమతుల్యత అనివార్యం.

నైతికత మరియు వాస్తవ రాజకీయాలు పరస్పర విరుద్ధాలు కావని చరిత్ర చెబుతోంది. శక్తి ఉన్న దేశం తన శక్తిని శాంతి కోసం వినియోగిస్తేనే దీర్ఘకాలిక విశ్వసనీయత పొందుతుంది. కేవలం ప్రయోజనాల ఆధారంగా మారే విధానం తాత్కాలిక లాభాలను ఇవ్వొచ్చు. కానీ అది విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీసే ప్రమాదం ఉంది. మరోవైపు, పూర్తిగా ఆదర్శవాదం మీద నిలబడే విధానం వాస్తవ పరిస్థితుల్లో నిలవకపోవచ్చు.

ఇందులో భారతదేశం కోసం మార్గం ఏమిటి? ఒకవైపు రక్షణ, సాంకేతిక, వాణిజ్య భాగస్వామ్యాలను కొనసాగిస్తూ, మరోవైపు బహిరంగంగా శాంతి, సంభాషణ, తక్షణ కాల్పుల విరమణకు పిలుపునివ్వడం. అన్ని పక్షాలతో సంభాషణ కొనసాగించడం. అంతర్జాతీయ వేదికలపై మానవతా విలువలకు మద్దతు ప్రకటించడం. ఇదే సమతుల దౌత్యం.

దౌత్యానికి నైతిక అంచులు ఉంటాయి. అవి పూర్తిగా వదిలేయలేము. ఒక దేశం తన శక్తిని వినియోగించే విధానం దాని ప్రపంచస్థాయి ప్రతిష్ఠను నిర్ణయిస్తుంది. నేటి ప్రపంచంలో సైనిక శక్తి ఎంత ముఖ్యమో, నైతిక విశ్వసనీయత కూడా అంతే ముఖ్యమైంది. శాంతి కోసం నిలబడే స్వరం, సంభాషణకు దారి తీసే చర్యలు, యుద్ధాన్ని ఆపేందుకు చేసే ప్రయత్నాలు ఇవన్నీ ఒక దేశాన్ని గౌరవనీయంగా నిలబెడతాయి.

కాబట్టి ఈ సంక్షోభ కాలంలో అసలు పరీక్ష ఏమిటంటే జాతీయ ప్రయోజనాలను కాపాడుకుంటూనే శాంతి పట్ల అంకితభావాన్ని చూపగలమా? వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాలను కొనసాగిస్తూ, నైతిక స్పష్టతను నిలబెట్టగలమా? శక్తి మరియు సూత్రాల మధ్య సమతుల్యత సాధించగలిగితేనే దౌత్యం నిజమైన అర్థంలో విజయవంతమవుతుంది.

శాంతి వాదమా? లేక వాస్తవ రాజకీయమా? అనే ప్రశ్నకు ఒకే ఒక్క సమాధానం ఉండకపోవచ్చు. కానీ సమాధానం వెతికే ప్రక్రియలోనే ఒక దేశం తన స్వరూపాన్ని నిర్ధారించుకుంటుంది. శక్తి ఉన్నా, సూత్రాలు లేకపోతే అది ప్రభావమే. శక్తికి సూత్రాలు తోడైతేనే అది గౌరవంగా మారుతుంది.