తీవ్రమవుతున్న వాతావరణ విపత్తుల మధ్య ప్రజారోగ్య మౌలిక వసతులు
పూర్వం అరుదుగా వచ్చే తీవ్ర వాతావరణ ఘటనలు ఇక అరుదైనవిగా లేవు. కాలంతో సంబంధం లేకుండా, మన దైనందిన జీవనంలో ఒక భాగంగా మారుతున్నాయి. వేడి తరంగాలు (హీట్వేవ్లు) ముందుగానే మొదలవుతున్నాయి, ఎక్కువ కాలం కొనసాగుతున్నాయి; వరదలు పట్టణాలను ముంచెత్తుతున్నాయి; ఋతువులతో సంబంధం లేకుండా ఏడాది పొడవునా తుఫానులు వస్తున్నాయి. కరువులు తీవ్రంగా జీవనాధారాలను దెబ్బతీస్తున్నాయి. ఈ విపత్తుల సమయంలో కూలిపోయే ఇళ్లు, మునిగిపోయే రహదారుల దృశ్యాలే ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. కానీ దీర్ఘకాలికంగా, లోతుగా ప్రభావితమయ్యేది ప్రజారోగ్య వ్యవస్థే. వాతావరణ మార్పుల కాలంలో పాలన సామర్థ్యాన్ని నిజంగా పరీక్షించేది ప్రజారోగ్య మౌలిక వసతుల సిద్ధతే.
ఈ నేపథ్యంలో భారతదేశ అనుభవం అనేక ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతుంది. ఉత్తర భారతంలో వేడి తరంగాలు, అస్సాంలో వరదలు, కేరళలో కొండచరియలు, తూర్పు తీరంలో తుఫానులు, మహానగరాల్లో వరదలు ప్రతి సంఘటన ప్రజారోగ్య వ్యవస్థ బలహీనతలను వెలుగులోకి తీసుకొస్తోంది. ఆసుపత్రులు గంటల్లోనే రోగులతో నిండిపోతున్నాయి. అంబులెన్సులు రహదారి అడ్డంకులతో ఆలస్యం అవుతున్నాయి. తాగునీటి కాలుష్యం, దోమల పెరుగుదలతో వ్యాధులు వ్యాప్తి చెందుతున్నాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో ఒక కీలక ప్రశ్న ఎదురవుతోంది: నేటి వాతావరణ వాస్తవాలకు భారత ప్రజారోగ్య వ్యవస్థ సిద్ధంగా ఉందా, లేక గతకాల అంచనాలకే పరిమితమై ఉందా?
తీవ్ర వాతావరణ ఘటనలు ఆరోగ్యంపై ప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా ప్రభావం చూపుతాయి. వేడి తరంగాల వల్ల డీహైడ్రేషన్, హీట్ స్ట్రోక్, మూత్రపిండాలపై ఒత్తిడి, గుండె సంబంధిత సమస్యలు పెరుగుతాయి. వరదలు గాయాలు, మునిగిపోవడం మాత్రమే కాకుండా, కలరా, డయేరియా, లెప్టోస్పిరోసిస్ వంటి నీటితో వ్యాప్తిచెందే వ్యాధులను తెచ్చిపెడతాయి. తుఫానులు విద్యుత్ సరఫరాను నిలిపివేస్తాయి, ఆసుపత్రులను దెబ్బతీస్తాయి, ఔషధాలు, ఆక్సిజన్ వంటి కీలక సరఫరా వ్యవస్థలను అస్తవ్యస్తం చేస్తాయి. కరువులు పోషకాహార లోపం, మానసిక ఒత్తిడి, వలసలతో కూడిన ఆరోగ్య సమస్యలను పెంచుతాయి. ఈ అన్నింటినీ ఎదుర్కోవాలంటే కేవలం స్పందించే వ్యవస్థ సరిపోదు ముందస్తు ప్రణాళికతో, సహనశక్తితో కూడిన వ్యవస్థ అవసరం.
ప్రజారోగ్య మౌలిక వసతుల విషయంలో ప్రధాన సవాలు అవి వాతావరణ మార్పులకు ఎంతవరకు తట్టుకోగలవన్నదే. దేశవ్యాప్తంగా అనేక ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు, జిల్లా ఆసుపత్రులు వరద ముప్పు ఉన్న ప్రాంతాల్లోనే ఉన్నాయి. సరైన డ్రెయినేజ్ లేకపోవడం, శీతలీకరణ సదుపాయాల కొరత, నమ్మదగని విద్యుత్ సరఫరా, నీటి నిల్వల లోపం ఇవన్నీ విపత్తుల సమయంలో ఆసుపత్రులను నిర్వీర్యం చేస్తాయి. పట్టణాల్లో ఆధునిక సాంకేతికత ఉన్న ఆసుపత్రులు కూడా భూగర్భ పార్కింగ్లలో వరద నీరు చేరడం, విద్యుత్ అంతరాయం, ట్రాఫిక్ జామ్ల వల్ల అంబులెన్సుల ఆలస్యం వంటి సమస్యలతో బాధపడుతున్నాయి. కాబట్టి ఆసుపత్రులను వాతావరణానికి తట్టుకునేలా రూపొందించడం విలాసం కాదు అది మౌలిక అవసరం.
మౌలిక వసతులతో పాటు మానవ వనరుల సిద్ధత కూడా అత్యంత కీలకం. వైద్యులు, నర్సులు, పారా మెడికల్ సిబ్బంది, ఆశా కార్యకర్తలు విపత్తుల సమయంలో ముందు వరుసలో ఉంటారు. కానీ వేడి తరంగాలు ఆరోగ్య కార్యకర్తలకే ప్రమాదంగా మారుతున్నాయి. వరదలు, తుఫానులు వారి రవాణాను అడ్డుకుంటాయి, పని గంటలను పెంచుతాయి, మానసిక ఒత్తిడిని పెంచుతాయి. విపత్తు వైద్యం, వాతావరణ సంబంధిత వ్యాధుల గుర్తింపు, మానసిక ఆరోగ్య సంరక్షణపై క్రమబద్ధమైన శిక్షణ ఇప్పటికీ పరిమితంగానే ఉంది. పునరావృత శిక్షణలు, స్పష్టమైన ప్రోటోకాళ్లు, అదనపు సిబ్బంది నిల్వలు, మానసిక మద్దతు వ్యవస్థలు లేకుండా సిద్ధత సాధ్యం కాదు.
ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు వాతావరణ శాస్త్రం, ప్రజారోగ్యానికి మధ్య కీలక వారధి. వేడి తరంగాలు, భారీ వర్షాలు, తుఫానులను వాతావరణ శాఖ ముందుగానే అంచనా వేస్తున్నప్పటికీ, ఆ సమాచారాన్ని ఆరోగ్య చర్యలుగా మార్చడంలో లోపాలు ఉన్నాయి. ఒక సమర్థవంతమైన వ్యవస్థ ఉంటే, హీట్ యాక్షన్ ప్లాన్లు అమలు చేయాలి, ఔషధాలు ముందుగానే నిల్వ చేయాలి, మొబైల్ వైద్య శిబిరాలు సిద్ధం చేయాలి, ప్రజలకు ముందస్తు హెచ్చరికలు ఇవ్వాలి. కొన్ని నగరాలు, రాష్ట్రాలు ఈ దిశగా విజయవంతమైన ప్రయత్నాలు చేసినా, అవి దేశవ్యాప్తంగా సమానంగా అమలవ్వాల్సిన అవసరం ఉంది.
తీవ్ర వాతావరణ ఘటనలు సామాజిక అసమానతలను మరింత తీవ్రతరం చేస్తాయి. పట్టణాల్లో మురికివాడల్లో నివసించే పేదలు, వర్షాధార వ్యవసాయంపై ఆధారపడే గ్రామీణ జనాభా, వృద్ధులు, పిల్లలు, దీర్ఘకాలిక వ్యాధులు ఉన్నవారు వీరంతా అధిక ప్రమాదంలో ఉంటారు. తాగునీరు, పారిశుధ్యం, పోషకాహారం, ప్రాథమిక వైద్యం అందుబాటులో లేకపోవడం వారి పరిస్థితిని మరింత దిగజారుస్తుంది. అందుకే ప్రజారోగ్య మౌలిక వసతుల బలోపేతం అంటే కేవలం ఆసుపత్రుల నిర్మాణం మాత్రమే కాదు సముదాయ స్థాయిలో ప్రాథమిక ఆరోగ్య సేవల విస్తరణ కూడా.
సాంకేతికత కొత్త అవకాశాలను అందిస్తున్నప్పటికీ, అది వ్యవస్థ బలానికి ప్రత్యామ్నాయం కాదు. టెలీ మెడిసిన్, డిజిటల్ హెల్త్ రికార్డులు విపత్తుల సమయంలో ఉపయోగపడగలవు. కానీ అవి విద్యుత్, ఇంటర్నెట్, డిజిటల్ అవగాహనపై ఆధారపడి ఉంటాయి. కాబట్టి సాంకేతిక పెట్టుబడులు భౌతిక మౌలిక వసతులు, మానవ వనరుల అభివృద్ధికి తోడ్పడేలా ఉండాలి. అంతేకాదు, ప్రతి విపత్తు నుంచి సేకరించిన డేటాను విశ్లేషించి భవిష్యత్ ప్రణాళికలకు ఉపయోగించాలి.
నిధుల కొరత ఈ రంగంలో ప్రధాన సమస్యగా కొనసాగుతోంది. ప్రజారోగ్యంపై ప్రభుత్వ వ్యయం అవసరానికి తగ్గట్టుగా పెరగలేదు. వాతావరణ అనుకూలతను ఆరోగ్య విధానంలో కేంద్రబిందువుగా కాకుండా పర్యావరణ సమస్యగా మాత్రమే చూడడం కూడా లోపమే. ఈ రెండు రంగాలను వేరు చేయడం ఇక సాధ్యం కాదు. వాతావరణానికి తట్టుకునే ప్రజారోగ్య వ్యవస్థకు ప్రత్యేక నిధులు, దీర్ఘకాలిక ప్రణాళికలు, ఆరోగ్యం–పర్యావరణం–పట్టణాభివృద్ధి–విపత్తు నిర్వహణ శాఖల మధ్య సమన్వయం అవసరం.
పాలన అంశం కూడా అంతే కీలకం. కేంద్రం, రాష్ట్రాలు, స్థానిక సంస్థల మధ్య స్పష్టమైన బాధ్యతలు, సమన్వయం లేకపోతే ప్రణాళికలు కాగితాలకే పరిమితమవుతాయి. విపత్తుల సమయంలో స్థానిక ప్రభుత్వాలే ముందుగా స్పందిస్తాయి. కానీ వాటికి ఆర్థిక, పరిపాలనా స్వయం ప్రతిపత్తి తక్కువగా ఉంది. వాటిని బలోపేతం చేయడం అత్యవసరం.
చివరగా, తీవ్రమవుతున్న వాతావరణ మార్పుల యుగంలో ప్రజారోగ్య మౌలిక వసతుల సిద్ధత అనేది సమాజం చూపే దూరదృష్టికి కొలమానం. విపత్తులు మళ్లీ మళ్లీ వస్తాయి. కానీ ప్రతి సారి అదే ఆశ్చర్యం, అదే అయోమయం ఉంటే అది వైఫల్యమే. ప్రతి విపత్తు భవిష్యత్ సిద్ధతను బలపరచాలి. వాతావరణానికి తట్టుకునే ప్రజారోగ్య వ్యవస్థ నిర్మాణం కేవలం అత్యవసర పరిస్థితుల్లో ప్రాణాలను కాపాడడమే కాదు అభివృద్ధి ఫలితాలను రక్షించడం, మానవ గౌరవాన్ని నిలబెట్టడం, ప్రజల నమ్మకాన్ని బలోపేతం చేయడం కూడా.
వాతావరణ మార్పులు వేగంగా ముందుకు సాగుతున్న ఈ సమయంలో, ప్రశ్న ఇది కాదు ప్రజారోగ్య వ్యవస్థలు ఒత్తిడికి లోనవుతాయా? ప్రశ్న ప్రభుత్వాలు ముందుగానే సిద్ధమవుతాయా, లేక విషాదాల తర్వాత మాత్రమే స్పందిస్తాయా? ప్రతిస్పందనాత్మక సహాయానికి బదులు ముందస్తు సిద్ధతే ప్రజల ప్రాణాలను కాపాడే మార్గం. వేడెక్కుతున్న, అస్థిరమైన ప్రపంచానికి తగిన ప్రజారోగ్య వ్యవస్థ ఇక అవసరం కాదు అత్యవసరం.