డిజిటల్ కాలంలో సాంస్కృతిక స్వరం ఎవరిది?
నేటి భారతదేశంలో ప్రజా చర్చ ఎలా రూపుదిద్దుకుంటోంది అనే ప్రశ్నకు సమాధానం గతంతో పోలిస్తే పూర్తిగా మారిపోయింది. ఒకప్పుడు సంపాదకీయాలు, పార్లమెంట్ చర్చలు, ప్రముఖుల ప్రసంగాలు ప్రజా అభిప్రాయాన్ని ప్రభావితం చేసేవి. కానీ ఇప్పుడు పరిస్థితి భిన్నం. ఒక చిన్న వీడియో, ఒక మీమ్, ఒక హ్యాష్ట్యాగ్ ఇవే దేశవ్యాప్తంగా చర్చలకు దారి తీస్తున్నాయి. సోషల్ మీడియా కేంద్రంగా ఎదిగిన యువత సంస్కృతి, మీడియా సాంస్కృతిక కథనాలను కొత్త దిశలో నడిపిస్తోంది.
భారతదేశంలో యువత సంఖ్య భారీగా ఉంది. డిజిటల్ ప్రపంచంలో అత్యంత చురుకైన వర్గం కూడా వారే. వారి భావోద్వేగాలు, భాష, వ్యంగ్యం, కోపం, ఆశలు అన్ని ఇవే ఇప్పుడు ఆన్లైన్ సంభాషణల స్వరాన్ని నిర్ణయిస్తున్నాయి. ఇన్స్టాగ్రామ్ రీల్స్లో ట్రెండ్ అయిన అంశం, యూట్యూబ్లో వైరల్ అయిన వీడియో, ఎక్స్ (ట్విట్టర్)లో నడిచిన చర్చ ఇవన్నీ టెలివిజన్ స్టూడియోల్లోకి, వార్తాపత్రికల కాలమ్స్లోకి ప్రవేశిస్తున్నాయి. ఈ మార్పు మీడియా కథనాల స్వభావాన్నే మార్చేసింది.
యువత సంస్కృతి ప్రధానంగా తీసుకువచ్చిన మార్పు కథనాల ప్రజాస్వామీకరణ. గతంలో కొద్దిమంది చేతుల్లో ఉన్న ‘నేరేటివ్ పవర్’ ఇప్పుడు లక్షలాది యూజర్ల చేతుల్లోకి వచ్చింది. మానసిక ఆరోగ్యం, లింగ సమానత్వం, విద్యార్థి సమస్యలు, ఉద్యోగ అసురక్షితత, సామాజిక వివక్ష వంటి అంశాలు ప్రధాన చర్చగా మారడానికి యువత పాత్ర కీలకం. తమ అనుభవాలను, ఆవేదనలను డిజిటల్ భాషలో వ్యక్తపరచడం ద్వారా వారు ప్రధాన మీడియాను కూడా స్పందించాల్సిన స్థితికి తీసుకువచ్చారు.
అయితే, వైరాలిటీకి ఉన్న స్వభావం ప్రమాదకరం కూడా. వైరల్ అవ్వాలంటే వేగం అవసరం, సరళత అవసరం, కొన్నిసార్లు షాక్ విలువ అవసరం. ఫలితంగా సంక్లిష్టమైన సామాజిక సమస్యలు అతి సులభమైన ఫ్రేముల్లోకి కుదించబడుతున్నాయి. పూర్తి సందర్భం లేకుండా ఒక క్లిప్, ఒక వాక్యం, ఒక దృశ్యం ప్రజాభిప్రాయాన్ని మలుస్తోంది. లోతైన విశ్లేషణకు చోటు తగ్గి, తక్షణ స్పందనలే ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్నాయి.
ఈ పరిస్థితిలో సంప్రదాయ మీడియా కూడా మారుతోంది. యువతను చేరుకోవాలనే తపనలో వార్తా సంస్థలు సోషల్ మీడియా ట్రెండ్లను అనుసరిస్తున్నాయి. వైరల్ వీడియోలే చర్చాంశాలు, ఇన్ఫ్లూయెన్సర్ల వ్యాఖ్యలే వార్తలుగా మారుతున్నాయి. దీని వల్ల మీడియా ప్రాసంగికత పెరుగుతున్నప్పటికీ, నాణ్యతపై ప్రశ్నలు తలెత్తుతున్నాయి. వైరల్ అయినదే వార్తా విలువగా మారితే, ప్రజాప్రయోజనం కంటే అల్గారిథమ్ ప్రాధాన్యం పొందే ప్రమాదం ఉంది.
యువత నడిపే ఈ సాంస్కృతిక కథనాలు ఏకరూపంగా ఉండవు. ఒకవైపు సమానత్వం, సమావేశత, స్వేచ్ఛ వంటి విలువలను ప్రోత్సహించే చర్చలు ఉంటే, మరోవైపు ద్వేషం, అపప్రచారం, అతివాద జాతీయత, లింగ వివక్ష కూడా అదే వేగంతో వ్యాపిస్తోంది. సోషల్ మీడియా ఇచ్చే అనామకత్వం, ఎకో చాంబర్లు తీవ్ర భావజాలాన్ని సాధారణీకరిస్తున్నాయి. పునరావృతంగా వినిపించే మాటలు చివరకు ‘సాధారణ అభిప్రాయం’గా మారే ప్రమాదం ఉంది.
అయినప్పటికీ, వైరల్ సంస్కృతి పూర్తిగా ప్రతికూలమే అని చెప్పలేం. ప్రకృతి విపత్తుల సమయంలో సహాయం సమీకరించడం, అధికారిక నిర్లక్ష్యాన్ని ప్రశ్నించడం, సామాజిక అన్యాయాలపై దేశవ్యాప్త చర్చను రేపడం వంటి సందర్భాల్లో యువత డిజిటల్ శక్తి ప్రభావవంతంగా పనిచేసింది. సంప్రదాయ మీడియా పట్టించుకోని అంశాలను ముందుకు తెచ్చే శక్తి వైరాలిటీకే ఉంది. ప్రజాస్వామ్యంలో ఇది ఒక కీలక అవకాశంగా కూడా చూడవచ్చు.
అసలు ప్రశ్న వైరాలిటీ ఉందా లేదా అన్నది కాదు; అది ఏ దిశలో నడుస్తోంది అన్నదే. మీడియా సంస్థలు వేగం కంటే విశ్వసనీయతకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. ప్రతి ట్రెండ్ను విమర్శాత్మకంగా పరిశీలించి, సందర్భం, వాస్తవాలు జోడించి ప్రజల ముందుకు తీసుకురావాలి. విద్యా వ్యవస్థ డిజిటల్ సాక్షరతపై దృష్టి పెట్టాలి. యువత సమాచారం ఎలా పనిచేస్తుందో, ఎలా మలచబడుతుందో అర్థం చేసుకునే సామర్థ్యం పెంపొందించాలి.
డిజిటల్ ప్లాట్ఫారమ్ల బాధ్యత కూడా తక్కువేమీ కాదు. అవి సృష్టించే అల్గారిథమ్ వ్యవస్థలు ఏ విధమైన కంటెంట్ను ప్రోత్సహిస్తున్నాయో అనే ప్రశ్న ప్రజా చర్చలో ఉండాలి. లాభాల కోసం ద్వేషాన్ని, అపప్రచారాన్ని ప్రోత్సహించే విధానం ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రమాదకరం.
నేటి భారత ప్రజా సంభాషణలో “ఏది నిజం?” కంటే “ఏది ఎక్కువగా వ్యాపించింది?” అనే ప్రశ్న ఎక్కువ ప్రాధాన్యం పొందుతోంది. యువత సంస్కృతి, వైరల్ మీడియా సాంస్కృతిక కథనాలను మలుస్తున్న ఈ కాలంలో, వాటిని నిర్లక్ష్యం చేయడం సాధ్యం కాదు. అదే సమయంలో విమర్శాత్మకంగా అర్థం చేసుకోకుండా అంగీకరించడమూ ప్రమాదమే.
చివరకు ఒక విషయం స్పష్టం వైరాలిటీ అనేది తప్పించుకోలేని వాస్తవం. కానీ అది ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తుందా, బలహీనపరుస్తుందా అన్నది మనం ఏ విలువలను, ఏ కథనాలను ప్రోత్సహిస్తున్నామనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. యువత, మీడియా, సంస్థలు అందరూ కలిసే ఈ కొత్త సాంస్కృతిక సంభాషణకు బాధ్యత వహించాల్సిన అవసరం ఉంది.