ఖమ్మం కోట- చరిత్ర, శిల్పకళా వైభవం

తెలంగాణలోని ఖమ్మం నగరానికి హృదయ ప్రాంతంలో, గంభీరంగా నిలిచిన ఖమ్మం కోట ఆప్రాంతపు చరిత్రను, సంస్కృతిని, శౌర్యాన్ని ప్రతిఫలించే ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. కాలగమనంలో అనేక రాజకీయ మార్పులకు, రాజవంశాల పతనాలకు సాక్ష్యంగా ఈ కోట శతాబ్దాల నుండి నిలిచి ప్రజల్ని ఆకర్షిస్తోంది. ప్రకృతి సోయగాల నడుమ రాతిబండలపై నిర్మించిన ఈ కోట ఖమ్మం నగర గుర్తింపుగా నిలిచింది.అలాంటి కోట గురించిన విశేషాలు ఒకసారి చూద్దాం..

సుమారు వెయ్యి ఏళ్ల పురాతన కోట

ఖమ్మం కోట వెయ్యి సంవత్సరాలకు పైగా చరిత్ర కలిగిన ఒక కొండ కోట. ఇది కాకతీయుల కాలంలో నిర్మించబడిందని చరిత్ర చెబుతోంది. పురాతన శాసనాలలో "ఖమ్మమెట్టు"గా ప్రస్తావించబడిన ఈ ప్రదేశం ఆధ్యాత్మికత, వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత, నిర్మాణ వైభవాన్ని మిళితం చేసే చారిత్రక కేంద్రం. ఈ కోట నిర్మాణానికి పునాది రాయి క్రీ.శ 950 లో వేయబడింది. మొదట్లో మట్టితో నిర్మించబడిన ఈ కోటను తరువాత గ్రానైట్ రాళ్లతో శాశ్వత నిర్మాణంగా మార్చారు.

ఈ కోట నిర్మాణం 1006 సంవత్సరంలో పూర్తయింది. ఆ తరువాత, ఖమ్మం కోట 300 సంవత్సరాలు రెడ్డి రాజవంశం ఆధీనంలో కొనసాగింది. తరువాత, వెలమ రాజులు, నందవాణి, కల్లూరు, గుడ్లూరు రాజవంశాలు ఈ కోటను పరిపాలించాయి. కాకతీయ సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత, తెలుగు భూమిని ఏకం చేసే లక్ష్యంతో ముసురులి నాయకత్వంలో 74 మంది భూస్వామ్య రాజులు పదేళ్లపాటు పోరాడారు. ఈ పోరాటంలో, ఓడ్ర గజపతి రాజా ఖమ్మం కోటను జయించాడు. కపా నాయుడు, పోలా నాయుడు వంటి మహేంద్ర వీరులు (ముసునూరి నాయకులు) కోట పాలనను చేపట్టారు.

15వ శతాబ్దంలో, ఖమ్మం కోటను పాలించడానికి వచ్చిన సీతాపతి రాజును బహమనీ సుల్తానుల సహాయంతో వరంగల్ రాజప్రతినిధిగా నియమించారు. మహమ్మదీయుల చేతిలో శిల్ప సంపదను నాశనం అవుతుందని, హిందూ శిల్పకళా వారసత్వాన్ని కాపాడటానికి సీతాపతి రాజు, శివుడు, విష్ణువు, ద్వారపాలకులం, రాజనర్తకి, సూర్య భగవానుడి విగ్రహాలను భూమిలో పాతిపెట్టాడు. తరువాతి కాలంలో తవ్వకాలలో ఇవి బయటపడ్డాయి. ప్రస్తుతం పురావస్తు శాఖ వాటిని గణపేశ్వర ఆలయం సమీపంలో భద్రపరిచింది. ఓరుగల్లు పాంచాలరాయ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించిన ఘనత కూడా ఆయనకే దక్కుతుంది.

1531లో సీతాపతి రాజును ఓడించిన సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ ముల్క్, ఖమ్మం కోటను కుతుబ్ షాహీల ఆధీనంలోకి తెచ్చాడు. 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండపై దండెత్తి కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. తరువాత, ఖమ్మం కోట నిజాం పాలనలోకి వచ్చింది, 1722లో నిజాం ముల్కీ అసల్జీ స్వాతంత్ర౦ ప్రకటించుకుని 1937లో అధికారికంగా నిజాం ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుంది.

ఖమ్మం పూర్వపు పేరు "కంభం మెట్టు" లేదా "స్తంభాద్రి" అని చారిత్రక ఆధారాలు తెలుపుతున్నాయి."మెట్టు" అంటే తెలుగు భాషలో కొండ లేదా ఎత్తైన ప్రాంతం. పేరు "కమోమెట్" మరియు "ఖమ్మమ్మెట్" అని కూడా ఆంగ్లీకరించబడింది. ఖమ్మం కోటను కిల్లా అని కూడా పిలుస్తారు.

కోట నిర్మాణ శైలి

ఖమ్మం ఖిల్లా నిర్మాణ శైలి అనేక మతాల ప్రభావాల మిశ్రమం. ఈ కోట నిర్మాణంలో హిందూ శిల్పం, ఇస్లామిక్ టవర్లు, బౌద్ధ ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి. ఈ కోట నాలుగు చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. గోడ ఎత్తు 40 నుండి 80 అడుగులు, వెడల్పు 15 నుండి 20 అడుగులు. కోటకు 10 ద్వారాలు ఉన్నాయి, వీటిలో పట్టర్ దర్వాజా అని పిలువబడే సింహ ద్వారం అతిపెద్దది. ఈ కోట 60 ఫిరంగులను మోహరించే సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. కోట లోపల జాఫర్ దౌలా కాలంలో నిర్మించిన పాత మసీదు, మహల్ ఉన్నాయి. 60 అడుగుల పొడవు 20 అడుగుల వెడల్పు గల జాఫర్ దౌలా బావి ఉంది. వర్షపు నీటిని నిల్వ చేయడానికి నీటి కాలువలు, రాతి మెట్లు, కాపలా టవర్లు చాలా శాస్త్రీయంగా నిర్మించబడ్డాయి. కోటపై ముట్టడి జరిగితే తప్పించుకోవడానికి ఒక రహస్య సొరంగం ఉందని స్థానిక కథనాలు కూడా చెబుతున్నాయి.

ఈ కోట ఖమ్మం నగరం నడిబొడ్డున 4 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణంలో ఒక భారీ గ్రానైట్ కొండ పైన ఉంది. కోటలోకి ప్రవేశించడానికి ప్రతి బురుజు (బురుజు) నుండి మెట్లు ఉన్నాయి. యుద్ధ సమయంలో ఫిరంగిని ఉపయోగించడానికి గోడ వెంబడి అనేక బాల్కనీలు కిటికీలు నిర్మించబడ్డాయి. వాటిలో చాలా వరకు ఇప్పుడు శిధిలావస్తలో ఉన్నాయి. ప్రతి గేటుపై ఫిరంగులు అమర్చబడి ఉంటాయి, రాళ్లతో చేసిన నీటి కుండ కూడా ఉంటుంది. ఫిరంగి బంతి తాకిడికి కూడా అవి విచ్ఛిన్నం కానంతగా నిర్మించబడ్డాయి. పురావస్తు శాఖ నిర్లక్ష్యం కారణంగా అవి ఇప్పుడు పాక్షికంగా నాశనం అయ్యాయి.

కుతుబ్ షాహి రాజవంశం కాలంలో ట్యాంకుల నిర్మాణానికి ప్రసిద్ధి చెందిన జాఫర్-ఉద్-దౌలా కాలంలో ఖిల్లాపై భారీ వర్షపునీటి పారుదల వ్యవస్థ, బావి నిర్మించబడ్డాయి. ఈ భారీ చెరువును ఇప్పుడు 'జాఫర్ బావి' అని పిలుస్తారు. ఇది 60 అడుగులు ఎత్తు, 30 అడుగుల పొడవు, పురుషులు, గుర్రాలు తిరగడానికి దానిపై వంతెన ఉంది.

ఖిల్లా దర్వాజాలోకి ప్రవేశించగానే, 300 అడుగుల దూరంలో కోట కనిపిస్తుంది. కొండ కోట పైకి చేరుకోవడానికి ఈ కొండ నుండి చెక్కబడిన చిన్న మెట్లు ఉన్నాయి. తరువాత 2005 లో ఈ చారిత్రాత్మక కోట 1000 సంవత్సరాల వేడుకల సందర్భంగా పర్యాటక శాఖ, భారత పురావస్తు సర్వే ద్వారా మెట్ల కోసం రెయిలింగ్‌లతో వాటిని పునరుద్ధరించారు. 'దలోహిశ్వర్' అని పిలువబడే చాలా చిన్న ద్వారాలు కోట గోడల చుట్టూ ఉన్నాయి. ఫిరంగి గుండ్ల ప్రభావాన్ని తట్టుకోవడానికి పై నుండి శత్రువులను ఎదుర్కోవడానికి సైనిక వ్యూహంగా కోటలో కనీసం 15 బురుజులు రెండు భారీ గోడలతో నిర్మించబడ్డాయి. సైన్యం నిల్వ చేయడానికి, దాక్కునే ప్రదేశంగా ఉపయోగించడానికి కొన్ని ప్రదేశాలలో 15 అడుగుల లోతైన కందకం తవ్వబడి ఉంది. గోడలకు ఉపయోగించిన భారీ రాతి దిమ్మెలు 10 అడుగుల పొడవు ఉంటాయి. ఈ భారీ గోడలో మట్టి లేదా సున్నపురాయిని ఉపయోగించలేదు. రాళ్ళు మాత్రమే గట్టిగా ఉంచబడ్డాయి. దీని నిర్మాణం చూసి వీక్షకులు ఆశ్చర్యపోతారు.

ఈ ప్రముఖ కొండ కోటపై అప్పట్లో శాశ్వత ఉరిశిక్షను విధించే బావి లాంటి నిర్మాణాన్ని నిర్మించారు. ఇక్కడ న్యాయస్థానం కోట లోపల ఉండే అవకాశం ఉంది. ఈ వేదిక రాతితో తయారు చేయబడింది. బావిలా కనిపిస్తుంది, అందుకే స్థానికులు దీనిని 'నేతి బావి' అంటే నెయ్యి బావి అని పిలుస్తారు. ఈ రాతి నిర్మాణం ఖమ్మం నగరం నలుమూలల నుండి కనిపిస్తుంది. ఈ కోటలో వరంగల్ కోటకు రహస్య సొరంగాలు ఉన్నాయని నమ్ముతారు, కోటలోని వివిధ ప్రదేశాలలో బహుళ ప్రవేశ ద్వారాలు ఉన్నాయి. అలాంటి ఒక ప్రవేశ ద్వారం 10 అడుగుల వ్యాసం కలిగి ఉంటుంది. సొరంగంలోకి ప్రవేశించడానికి మెట్లు సంవత్సరాలుగా దెబ్బతిన్న కారణంగా మూసివేయబడ్డాయి. స్థానిక జానపద కథలలో రహస్య మార్గాలను ఉపయోగించి ఇక్కడి నుండి రాజుల మధ్య విలువైన వస్తువులను బదిలీ చేయడం, వాటి ద్వారా శత్రువుల దాడుల నుండి తప్పించుకోవడం గురించి కథలు ఉన్నాయి.

సంస్కృతి

ఈ కోట నగరాన్ని పాలించిన హిందూ మరియు ముస్లిం పాలకుల సంస్కృతులకు ప్రతిరూపంగా కనిపిస్తుంది. బ్రాహ్మణ బజార్‌లోని లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం, శ్రీ రామలింగేశ్వర ఆలయం అత్యంత పురాతన శివాలయం (శివుని ఆలయం) తెలంగాణలోని కొన్ని పురాతన హిందూ దేవాలయాలు కోట కంటే పురాతనమైనవి. కుతుబ్ షాహి రాజవంశం కాలంలో, కోట లోపల, చుట్టుపక్కల ఖిల్లా మసీదు వంటి అనేక కొత్త ప్రార్థనా స్థలాలు నిర్మించబడ్డాయి. సీతాపతి రాజా తన తాతగారి సహాయంతో తెలుగు సామ్రాజ్య పునరుద్ధరణకు విస్తృతంగా కృషి చేశాడు. ఆయన కాలంలో ఖమ్మం తెలంగాణకు ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది.

ఆంధ్రభోజుడైన శ్రీకష్ణదేవరాయలు కూడా తన దిగ్విజయయాత్రలో భాగంగా దీనిని జయించి 1615లో గజపతుల నుండి పొందారు. నుక్క తిమ్మన రచించిన పారిజాతాపహరణంలో కృతిపతి కృష్ణదేవరాయల ధైర్యసాహసాలను వర్ణించే సందర్భంలో ఈ పారిజాతాపహరణం సాహిత్య ప్రాతిపదికన "గ్రక్కంబా ప్రబంధం" అని వర్ణించారు.

ఆక్రమణలు ,అబివృద్ది

ఒకప్పుడు రాజ వంశాలకు బలమైన కోటగా ఉన్న ఈ కోట, సరైన పర్యవేక్షణ యంత్రాంగం లేకపోవడం వల్ల మరింత ఆక్రమణ ముప్పును ఎదుర్కొంటోంది. ఆక్రమణలపై సరైన పర్యవేక్షణ లేకపోవడంతో కోట లోపల, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను పెద్ద స్థావరాలు ఆక్రమించాయి. గ్రానైట్ కొండను నాశనం చేయడం, ఇళ్ల నిర్మాణం నేటికీ కోట ప్రాంతం చుట్టూ కొనసాగుతున్నాయి.

పర్యాటక దినోత్సవం సందర్భంగా, కోటపై రాతి ఎక్కే కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తారు. జాతీయ పండుగలలో కోటపై అనేక ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. 2010లో, శ్రీ కృష్ణ దేవరాయ పట్టాభిషేక వేడుకల సందర్భంగా, అప్పటి కలెక్టర్ రాయల విగ్రహాన్ని కోటపై ప్రతిష్టించారు. ఆ విగ్రహం కూడా నేడు శిథిలావస్థకు చేరుకుంది. రేణుకా చౌదరి కేంద్రమంత్రిగా ఉన్నప్పుడు, కోటపైకి వెళ్లడానికి ఒక రెయిలింగ్ ఏర్పాటు చేసి, మెట్లు చెక్కారు. పర్యాటకులు విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి కోటపై రెండు రేకుల నీడలు నిర్మించారు.

సాంస్కృతిక, ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం

కోట పరిధిలో పలు దేవాలయాలు ఉండటం ప్రత్యేకత. ముఖ్యంగా శ్రీ వెంకటేశ్వర స్వామి దేవాలయం, హనుమాన్ దేవాలయం, నాగులమ్మ గుడి పురాతన కాలపు నిర్మాణాలను ఈ రోజుకూ సజీవంగా గుర్తుచేస్తున్నాయి. ప్రతి సంవత్సరం జరిగే ఉత్సవాలు, ప్రత్యేకంగా రథోత్సవం, పెద్దఎత్తున భక్తులు తరలివచ్చేలా చేస్తాయి.

పర్యాటక కేంద్రంగా ఖమ్మం కోట అభివృద్ధి

ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో ఖమ్మం కోటను ప్రముఖ పర్యాటక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చేసే దిశగా ప్రభుత్వం ప్రత్యేక చర్యలు చేపట్టింది. కోట చుట్టుపక్కల సుందరీకరణ, లైటింగ్ ఏర్పాటు చేసి రాత్రివేళ కోటను ఆకర్షణీయంగా మార్చడం, వీధిదీపాలు, పాదచారుల మార్గాలు, పర్యాటకులకు సులభంగా చేరుకునే విధంగా మెట్లు, రహదారి మరమ్మతులు, వ్యాఖ్యాన బోర్డులు, చరిత్ర వివరాలు ఏర్పాటు, కోటను నగర రూపకల్పన ప్రాజెక్టులో గుర్తించిన హెరిటేజ్ జోన్‌గా అభివృద్ధి చేసింది. ఇవి పర్యాటకులను ఆకర్షించడంలో ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.

పర్యాటక ఆకర్షణలు

ప్రాకృతిక రాతిగుట్టల అందాలు, కోట శిఖరం నుంచి కనిపించే అద్భుతమైన ఖమ్మం నగరం దృశ్యం, ప్రాచీన గోడలు, బురుజులు, ప్రశాంత వాతావరణం, దేవాలయాల సందర్శన, ఫోటోగ్రఫీకి అద్భుతమైన ప్రదేశాలు ఉండడంవల్ల ఖమ్మం నగరానికి వచ్చిన ప్రతి ఒక్కరు తప్పనిసరిగా చూడవలసిన స్థలంగా కోట నిలుస్తోంది.

ఖమ్మం కోట - రవాణా, వసతి వివరాలు

ఖమ్మం తెలంగాణలో ప్రధాన నగరాల్లో ఒకటి కావడంతో రవాణా సదుపాయాలు చాలా సులభంగా లభిస్తాయి. కోట నగర మధ్యభాగంలో ఉండడంతో చేరుకోవడం ఎంతో సులభం.

హైదరాబాద్ నుంచి ఖమ్మం దూరం సుమారు 195 కిమీ. హైదరాబాద్, సూర్యాపేట, ఖమ్మం లేదా హైదరాబాద్, మిర్యాలగూడ, ఖమ్మం రూట్లలో ప్రభుత్వ బస్సులు తరచుగా నడుస్తాయి. విజయవాడ, వరంగల్, ఖమ్మం, భద్రాచలం, కరీంనగర్, నల్గొండ తదితర నగరాల నుంచి కూడా నేరుగా బస్సులు లభిస్తాయి. నగరంలో ఆర్టీసి బస్ స్టాండ్ నుంచి కోటకు దూరం కేవలం 2, 3 కిమీ మాత్రమే. ఆటోలు, క్యాబ్‌లు, రిక్షాలు సులభంగా లభిస్తాయి. ఖమ్మం రైల్వే స్టేషన్ దక్షిణ మధ్య రైల్వేకు చెందిన ముఖ్యమైన జంక్షన్. హైదరాబాద్, చెన్నై, ఢిల్లీ, కోల్‌కతా, విజాగ్, తిరుపతి, వారణాసి వంటి ప్రధాన నగరాలకు ఇక్కడి నుంచి పట్టాలు కలిపి ఉండటం ప్రయాణికులకు ఎంతో అనుకూలం. రైల్వే స్టేషన్ నుండి కోటకు దూరం సుమారు 4 కిమీ. ఆటో/క్యాబ్‌తో 10–12 నిమిషాల్లో చేరవచ్చు. హైదరాబాద్ రాజీవ్ గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం 200 కిమీ. విజయవాడ గన్నవరం విమానాశ్రయం 120 కిమీ. ఈ రెండు విమానాశ్రయాల నుంచి బస్సులు, క్యాబ్‌లు, కార్ రెంటల్స్ లభిస్తాయి.

వసతి సౌకర్యాలు

ఖమ్మం ఒక అభివృద్ధి చెందిన నగరం కావడంతో చిన్న బడ్జెట్ నుంచి లగ్జరీ హోటళ్ల వరకు అనేక వసతి కేంద్రాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. సామాన్య ధరల్లో మంచి సౌకర్యాలు అందించే హోటళ్లు నగరంలో చాలా లభిస్తాయి ఏసి, నాన్ ఏసి గదులు, పార్కింగ్, 24x7 నీరు, వైఫై, పర్యాటకులకు సురక్షిత వాతావరణం ఉంటాయి.

ఖమ్మం కోటకు దగ్గరగా వసతి ఎంచుకుంటే, నగర సందర్శనకు అనుకూలం. కోటకు నడక, ఆటో ద్వారా 5 నుండి 10 నిమిషాల్లో చేరవచ్చు. షాపింగ్ ఏరియా, రెస్టారెంట్లు, ప్రయాణ వనరులు దగ్గరలో ఉంటాయి

ఖమ్మం కోట సందర్శన చాలా సౌకర్యవంతమైనది, ఎందుకంటే రవాణా మార్గాలు విస్తృతంగా ఉండటంతో పాటు వసతి సదుపాయాలు కూడా అన్ని బడ్జెట్లకు అందుబాటులో ఉన్నాయి. కుటుంబాలు, పర్యాటకులు, చరిత్రప్రియులు ఎవరైనా సులభంగా ఈ కోటను సందర్శించి దాని శిల్పకళా వైభవాన్ని ఆస్వాదించవచ్చు.

ఖమ్మం కోట ఒక సాధారణ కోట కాదు. అది శతాబ్దాలుగా ఈ నేలపై నిలిచిన చరిత్రకు ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం. కాకతీయుల కళాత్మకత, మధ్యయుగ రాజ్యాల నిర్మాణతీరు, సంస్కృతిక వైభవం అన్నీ కలిసి ఈ కోట నిర్మాణం జరిగింది. నేటి తరానికి కోట ఒక పర్యాటక కేంద్రమే కాదు. అది మన పూర్వీకుల ప్రతిభ, శౌర్యం, సాంస్కృతిక వారసత్వానికి నిలువెత్తు నిదర్శనం. భవిష్యత్తులో మరింత అభివృద్ధి చేస్తే ఖమ్మం కోట తెలంగాణలో అత్యంత ప్రముఖ హెరిటేజ్ స్పాట్‌గా అవతరించగలదు.