కార్తీక మాసంలో శ్రీశైల దేవాలయం

మన సంస్కృతిలో దేవాలయాలు కేవలం పూజా స్థలాలు కాదు .అవి మన ఆత్మకు ఆరామం, మన మనస్సుకు ఆధారం. ఆ దేవాలయాలలోనూ అత్యంత పవిత్రమైనది, మహిమాన్వితమైనది శ్రీశైల క్షేత్రం. నల్లమల పర్వతాల మధ్యలో, కృష్ణా నది ఒడిలో ఆవిర్భవించిన ఈ పవిత్ర స్థలం భక్తి, చరిత్ర, ప్రకృతి, ఆధ్యాత్మికత అన్నింటినీ కలగలిపిన ఒక దైవయానం. శ్రీశైలంలో అడుగు పెట్టిన క్షణం నుంచే మనసుకు శాంతి చేకూరుతుంది. గాలిలో వినిపించే మంత్రోచ్చారణలు, నాదస్వర ధ్వనులు, బెల్లం, గంధం పరిమళాలతో నిండిన వాతావరణం మనసును దైవసన్నిధిలో ముంచుతుంది. ప్రతి రాయి, ప్రతి మార్గం శివపార్వతుల ప్రేమకథ చెబుతుంది. ఇక్కడి ప్రధాన దేవతలు శ్రీ మల్లికార్జున స్వామి భ్రమరాంబికా దేవి. వీరు శివశక్తి ఐక్యరూపం, భక్తి, ప్రేమ, కరుణకు ప్రతిరూపం. కృష్ణా నది తీరాన విరాజిల్లే ఈ దేవాలయం భక్తుని హృదయంలోని అన్ని ఆందోళనలను తీర్చే ఆధ్యాత్మిక శక్తిగా నిలుస్తుంది. ఇది మన భక్తికి జీవం పోసే దైవస్ఫూర్తి.

ప్రతి సంవత్సరం మహాశివరాత్రి, నవరాత్రులు, కార్తీకమాసం లాంటి పర్వదినాల్లో ఇక్కడ భక్తుల రద్దీ తారస్థాయికి చేరుతుంది. భక్తులు పాదయాత్రలు, దీక్షలు, అభిషేకాలు చేస్తూ తమ భక్తిని వ్యక్తపరుస్తారు. శ్రీశైల దర్శనం అనంతరం భక్తుడు ఒక కొత్త శక్తిని, ఒక అంతరాంతర శాంతిని పొందుతాడు.

“ఇది కేవలం ఒక దేవాలయం కాదు ఇది మన హృదయాన్ని శుద్ధి చేసే ఆధ్యాత్మిక యానం”.

చారిత్రక ప్రాధాన్యత: ఈ దేవాలయం క్రీ.శ. 9 - 11వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడిందని చరిత్రకారుల అబిప్రాయం. కానీ ఈ పవిత్ర స్థలం గురించిన ప్రస్తావనలు 9 వ శతాబ్దం కంటే ముందే ఉన్నాయని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఈ ఆలయం స్కంద పురాణంలో , ఇతర పవిత్ర గ్రంథాలలో పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటిగా పేర్కొనబడింది.

రాజవంశాల సహకారం: మొదట్లో, చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు ఈ ఆలయాన్ని పోషించారు. తరువాత, విజయనగర పాలకులు దాని విస్తరణకు విస్తృతంగా కృషి చేశారు, సున్నితమైన శిల్పాలు, మండపాలు , గోపురాలను వీరు కట్టించారు. శతాబ్దాలుగా, కుతుబ్ షాహీ పాలకులు , హైదరాబాద్ నిజాం కూడా పునరుద్ధరణ పనులు చేపట్టి, దాని నిర్మాణ శోభను కాపాడారు.

చరిత్ర అనేది ఎల్లప్పుడూ గ్రంథాల ద్వారా లేదా వివిధ రాజవంశాల కథల ద్వారా చెప్పబడుతుంది. రాజవంశాల ప్రాబల్యాన్ని గమనిస్తే, దక్షిణ భారతదేశపు మొదటి రాజవంశమైన శాతవాహనుల శాసనపరమైన ఆధారాలు శ్రీశైలంలో కనిపిస్తాయి.

• శాతవాహన రాజులలో మూడవ రాజు అయిన శాతకర్ణి కూడా శ్రీ మల్లికార్జున స్వామికి గొప్ప భక్తుడు , తనను తాను మల్లన్న అని పిలుచుకోవడంలో ప్రసిద్ధి చెందాడు.

• శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకులు , కదంబ రాజులు సా.శ. 3వ శతాబ్దానికి చెందిన ప్రాచీన గ్రంథాలలో శ్రీశైలం గురించి ప్రస్తావన ఉంది. శాతకర్ణి తన పాలనలో ఉన్న భూములను వర్ణించే గ్రంథాలలో శ్రీశైలాన్ని చకోర శేతగిరిగా పేర్కొన్నాడు.

• శాతవాహనుల తరువాత, ఇక్ష్వాకు రాజవంశం ఆంధ్రను పాలించింది. ఈ పాలకులు తమ కథను చెప్పడానికి ఇప్పుడు లేనప్పటికీ, వారు శ్రీశైలాన్ని ఒక పవిత్ర గమ్యస్థానంగా భావించారని చెప్పడం సమంజసం.

• సా.శ. 6వ శతాబ్దంలో, కదంబ రాజు మయూర శర్మ శ్రీశైలాన్ని శ్రీపర్వతంగా సంబోధించాడు.

• బృహద్ధనుడు అనే రాజు కదంబుల సహాయంతో అప్పటి పాలకులైన పల్లవ రాజవంశాన్ని ఓడించి, ఆ భూమిని జయించి పరిపాలించాడు. వారు తాము గెలిచిన భూమితో పాటు శ్రీపర్వతాన్ని కూడా ఏకం చేశారు.

• బాదామి చాళుక్యుల రాజవంశంలో, పాలకుడు పులకేశి అనేక దేవాలయాలను నిర్మించాడు. దేవాలయాల రాజుగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. శివ దీక్షను స్వీకరించిన మొదటి క్షత్రియుడిగా ఆయన గుర్తింపు పొందారు.

• రాష్ట్రకూటులు, చాళుక్యులు, హొయసాలులు, కాకతీయులు (సా.శ. 735-755 మధ్యకాలంలో, రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యాధినేత దంతిదుర్గుడు శ్రీపర్వతం చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను పాలించాడు.

• సా.శ. 980-1058 మధ్యకాలంలో, కళ్యాణ చాళుక్యరాజు త్రైలోక్యమల్య దేవుడు గర్భాలయంపై ఒక గోపురాన్ని స్థాపించాడు. అతని మనవడు సా.శ. 1069లో సత్రాలు , ధర్మశాలల కోసం శ్రీశైలానికి ఒక గ్రామాన్ని దానం చేశాడు.

• 11వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, శ్రీశైలం ఒక మహా శివాలయంగా, వేదాలకు నిలయం అయిన దేవాలయంగా ఖ్యాతిని పొందింది.

• హోయసాల రాజవంశ పాలకులు శ్రీశైలంలోని కృష్ణా నది సమీపంలో ఉన్న పాతాళగంగ నుండి స్ఫటిక శివలింగాలను సేకరించి, వివధ దేవాలయాలను నిర్మించారు.

• అప్పటి నుండి మహారాష్ట్రులు శ్రీశైలాన్ని దక్షిణ కాశీ అని పిలుస్తున్నారు.

• కాకతీయ రాజవంశానికి చెందిన ప్రతాపరుద్రుడు తన భార్యతో కలిసి శ్రీశైలాన్ని సందర్శించి, తులాభార సేవ చేసి శ్రీ మల్లికార్జున స్వామి , భ్రమరాంబిక ఆశీస్సులు పొందారు.

రెడ్డి రాజులు , విజయనగర సామ్రాజ్యం

• 13వ శతాబ్దపు రెడ్డి రాజులు శ్రీశైలం అభివృద్ధిలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు. శివభక్తుడైన ప్రోలయ వేమారెడ్డి శ్రీశైలాన్ని పాలించి, రామతీర్థం అనే గ్రామాన్ని దానం చేసి, శ్రీశైలం అభివృద్ధికి తోడ్పడ్డాడు. అతని కుమారుడు, అనవేమారెడ్డి తెలంగాణ ప్రాంతం నుండి వచ్చే భక్తుల కోసం మెట్లు నిర్మించాడు.

• పూర్వీకుల జ్ఞాపకార్థం ఆయన వీరశిరో మండపం అనే హాలును నిర్మించారు. ఆ సమయంలో గొప్ప భక్తులు తమ భక్తిని చాటుకోవడానికి తమ శరీర భాగాలను సమర్పించేవారని చెబుతారు.

• సా.శ. 1405లో కాటి వేమారెడ్డి శ్రీశైలానికి మెట్లు నిర్మించగా, పెదకోమటి వేమారెడ్డి పాతాళగంగకు మెట్లు నిర్మించారు.

• 14వ శతాబ్దంలో, విజయనగర రాజవంశం ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను పాలించింది. దాని పాలకులలో, విరూపాక్ష, సాలువ పర్వతయ్య శ్రీశైలానికి అనేక గ్రామాలను దానం చేశారు.

• రెండవ హరిహరాయ యొక్క భార్య, విఠలాంబ పాతాళగంగకు దారితీసే మెట్లను నిర్మించింది. రెండవ హరిహరాయ శివరాత్రి పర్వదినం సందర్భంగా ప్రధాన ఆలయానికి ముఖ మండపం (ప్రధాన హాలు) నిర్మాణానికి ఆదేశించారు.

• శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, ఛత్రపతి శివాజీ , చెంచులు పైన పేర్కొన్న వారు ఈ శ్రీశైల చరిత్రకు చెందినవారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు శ్రీశైలాన్ని ప్రత్యేక రాజ్యంగా పరిగణించి, తన నమ్మకమైన మంత్రి చంద్రశేఖరుడిని శ్రీశైలం నిర్వాహకుడిగా నియమించారు. చంద్రశేఖరుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు , అతని మామ తిమ్మరుసు పేరు మీద మండపాలను నిర్మించాడు. ఆలయానికి దక్షిణ, తూర్పు , పశ్చిమ వైపులా ఉన్న గోపురాలను శ్రీకృష్ణదేవరాయలు నిర్మించారని చరిత్ర చెబుతోంది.

• మహారాష్ట్ర చిహ్నమైన శ్రీ ఛత్రపతి శివాజీ, శ్రీ మల్లికార్జున స్వామి , భ్రమరాంబికా దేవి భక్తుడిగా ఉత్తర గోపురం నిర్మాణానికి ఆదేశించారు.

• 18వ , 19వ శతాబ్దాలలో, శ్రీ మల్లికార్జున స్వామి , భ్రమరాంబికా దేవి ఆలయంలో, అనేక మంది చెంచులు ఆలయ ప్రాంగణానికి వచ్చి అనేక పూజలు , ఆచారాలలో పాలుపంచుకున్నారు.

• చాలా కాలం క్రితం మల్లికార్జున స్వామి అడవిలో వేటాడుతుండగా, ఒక స్థానిక అమ్మాయి ఆ దేవుడిని ప్రేమించిందని , తరువాత స్థానికుల సమక్షంలో ఆ దేవుడిని వివాహం చేసుకుందని స్థానికులు నమ్ముతారు.

• అప్పటి నుండి శ్రీశైల క్షేత్రంలో కొలువై ఉన్న మల్లికార్జున స్వామిని స్థానికులు తమ అల్లుడిగా భావిస్తారు, అందుకే ఆయనను చెంచు మల్లన్న , చెంచు మల్లయ్య అని పిలుస్తారు.

నిర్మాణ శైలి: ఈ ఆలయం ద్రవిడ నిర్మాణ శైలిని కలిగివుంది. ఇది నగిషీలు చెక్కిన స్తంభాలతో, విశాలమైన ప్రాంగణాలతో దేవతలు కొలువై ఉండే పవిత్రమైన గర్భగుడిని కలిగి ఉంటుంది. ఇక్కడి శిల్పాలలో శివ పురాణం, మహాభారతంలోని దృశ్యాలు కనిపిస్తాయి.

సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యత:

మల్లికార్జునుడు (శివుడు) భ్రమరాంబికా దేవి (పార్వతి) ద్వంద్వ ఆరాధన కారణంగా, శ్రీశైలం శైవం , శాక్తం రెండింటి భక్తులకు కేంద్రంగా ఉంది.

పండుగలు:

• మహాశివరాత్రి: ఈ పర్వదినాన్ని భక్తులు వైభవంగా జరుపుకుంటారు. ప్రత్యేక పూజలు, ఆచారాలను తిలకించడానికి వేలాది మంది భక్తులు తరలివస్తారు.

• నవరాత్రి: దసరా లోని తొమ్మిది రాత్రులను భక్తులు పార్వతీ దేవికి అంకితం చేస్తూ సంగీతం, నృత్యం, ధార్మిక కార్యక్రమాలతో జరుపుకుంటారు.

శ్రీశైలంలో కార్తీక శోభ

భారతీయ సనాతన ధర్మంలో, మాసాలలో కార్తీక మాసం అత్యంత పవిత్రమైనదిగా, శివ-కేశవులకు ప్రీతికరమైనదిగా బావిస్తారు. ఈ పవిత్ర మాసంలో, అష్టాదశ శక్తిపీఠాలలో ఒకటిగా, ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటిగా విరాజిల్లుతున్న శ్రీశైలం మహాక్షేత్రం దివ్యమైన ఆధ్యాత్మిక శోభను సంతరించుకుంటుంది. నల్లమల కొండల నడుమ, కృష్ణా నది ఒడ్డున కొలువైన మల్లికార్జున స్వామి , భ్రమరాంబ అమ్మవార్లను దర్శించుకోవడానికి కార్తీక మాసంలో భక్తులు పోటెత్తుతారు. ఈ మాసం శ్రీశైలంలో కేవలం ఉత్సవాలకే కాదు, ఆధ్యాత్మిక దీక్ష, దైవచింతన, పవిత్ర ఆచార వ్యవహారాలకు నెలవుగా నిలుస్తుంది. ఈ సమయంలో ఆలయ పరిసరాలు, కృష్ణమ్మ తీరం అన్నీ అఖండ దీపాల వెలుగులతో కైలాస సదృశంగా ప్రకాశిస్తాయి.

కార్తీక మాసపు ఆచారాలు , విశిష్టత

కార్తీక మాసంలో శ్రీశైలంలో పాటించే ప్రత్యేక ఆచారాలు, నిర్వహించే పూజా కార్యక్రమాలు ఈ క్షేత్రానికి మరింత విశిష్టతను కలుగజేస్తాయి.

జ్వాలా తోరణం, దీపోత్సవం: కార్తీక మాసంలో అత్యంత ప్రధానమైన ఘట్టాలలో ఒకటి జ్వాలా తోరణం. పౌర్ణమి రోజున ఆలయ ప్రాంగణంలో నూతన వస్త్రాలు, వేద మంత్రాలతో అలంకరించిన కర్రలతో తోరణాన్ని ఏర్పాటు చేసి, దానికి అగ్ని ప్రజ్వలింపజేస్తారు. శివ నామస్మరణ మధ్య స్వామి, అమ్మవార్ల ఉత్సవమూర్తులను ఈ జ్వాలల కింది నుండి దాటిస్తారు. ఈ దృశ్యాన్ని తిలకించడం మోక్షదాయకమని భక్తుల నమ్మకం. ఈ మాసం పొడవునా ఆలయ ప్రాంగణంలో, కృష్ణమ్మ నదీ తీరాన దీపోత్సవాలు వైభవంగా జరుగుతాయి.

కృష్ణమ్మలో పవిత్ర స్నానాలు: కార్తీక మాసంలో కృష్ణా నదిలో పవిత్ర స్నానమాచరించి, నదీజలాలను ఆలయానికి తీసుకువచ్చి స్వామివారికి అభిషేకం చేయడం పుణ్యఫలమని భావిస్తారు. నదిలో దీపాలను వదలడం (దీపారాధన) ఈ మాసపు ప్రధాన ఆచారాలలో ఒకటి. ఈ దృశ్యం కనుల పండుగగా ఉంటుంది.

వనభోజనాలు , సహస్ర దీపాలంకరణ: కార్తీక మాసంలో నిర్వహించే వనభోజనాలు మరో ప్రత్యేక ఆకర్షణ. కార్తీక దామోదరుడైన శ్రీమహావిష్ణువును కొలుస్తూ, కుటుంబ సమేతంగా అడవులలో లేదా ఉద్యానవనాలలో భోజనం చేయడం సాంప్రదాయం. శ్రీశైలం పరిసరాలలో ఈ వనభోజన కార్యక్రమాలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. ఇక సోమవారాలు , పౌర్ణమి రోజున ఆలయ ప్రాంగణంలో సహస్ర దీపాలంకరణ చేస్తారు. వేలాది దీపాలతో వెలిగిపోయే శ్రీశైల శోభ వర్ణణాతీతం.

ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం: కార్తీక మాసంలో ప్రతి నిత్యం స్వామివారికి జరిగే రుద్రాభిషేకాలు, అమ్మవారికి జరిగే కుంకుమ పూజలు, రుద్ర హోమాలు క్షేత్రానికి అసాధారణమైన దైవ శక్తిని ప్రసాదిస్తాయి. మల్లికార్జున స్వామిని దర్శించుకోవడానికి, అలాగే భ్రమరాంబ అమ్మవారి శక్తిపీఠాన్ని ఆరాధించడానికి వచ్చిన భక్తుల నిండు భక్తితో శ్రీశైల క్షేత్రం అత్యంత పవిత్రంగా వెలిగిపోతుంది. శివ భక్తులకు అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన ఈ కార్తీక మాసపు శోభ, శ్రీశైల యాత్రకు వచ్చే ప్రతి భక్తుడికి మరపురాని, ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని అందిస్తుంది.

ఆధ్యాత్మిక ఆచారాలు: భక్తులు తరచుగా కృష్ణా నదిలో పవిత్ర స్నానాలు చేస్తారు. అత్యంత శుభప్రదంగా భావించే అభిషేకం (దేవతలకు చేసే ఆచార స్నానం)లో పాల్గొంటారు.

మతపరమైన సాహిత్యం: శ్రీశైలం వివిధ పురాణాలలో , ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాలలో ప్రస్తావించబడింది, ఇది తపస్సు , మోక్షం పొందే స్థలంగా చరిత్రలో నిలిచిపోయింది.

ఆతిథ్యం, వసతి:*

దేవాలయ అతిథి గృహాలు: దేవాలయం సముదాయానికి సమీపంలో యాత్రికుల కోసం వసతితో కూడిన ప్రాథమిక గదులు ఉంటాయి.

హోటళ్లు , లాడ్జ్ లు: ప్రైవేట్ హోటళ్లు , లాడ్జ్ లు తక్కువ ధర నుండి మధ్యస్థ శ్రేణి సౌకర్యాలతో గదులను అందిస్తున్నాయి.

ఆహారం, సౌకర్యాలు:

ప్రత్యేక సందర్భాలు , పండుగల సమయంలో దేవాలయం వారి ఆద్వర్యంలో ఉచిత భోజనాన్ని (అన్నదానం) అందిస్తున్నారు. అనేక చిన్న ఆహారశాలలు , రెస్టారెంట్లు సందర్శకులకు సాంప్రదాయ దక్షిణ భారతీయ వంటకాలను అందిస్తున్నాయి.

యాత్రికుల సేవలు:

మార్గదర్శక కౌంటర్లు, దర్శనం బుకింగ్ , ప్రత్యేక పూజల ఏర్పాట్లు అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఆలయం దగ్గర వృద్ధులు , దివ్యాంగుల కోసం సౌకర్యాలు కూడా నిర్వహించబడుతున్నాయి.

రవాణా సౌకర్యాలు:

రహదారి మార్గం ద్వారా: శ్రీశైలం జాతీయ రహదారి 765 ద్వారా హైదరాబాద్ 213 కి.మీ, కర్నూలు 180 కి.మీ, , విజయవాడ 240 కి.మీ వంటి నగరాలకు చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. ఏ.పి.ఎస్ ఆర్ టి సి ద్వారా నడపబడే రోజువారీ బస్సులు శ్రీశైలాన్ని సమీప పట్టణాలు, నగరాలతో కలుపుతాయి.

రైలు మార్గం ద్వారా: సమీప రైల్వే స్టేషన్ మార్కాపూర్ రోడ్ 90 కి.మీ, అక్కడి నుండి శ్రీశైలం చేరుకోవడానికి టాక్సీలు, బస్సులు అందుబాటులో ఉన్నాయి.

విమాన మార్గం ద్వారా: రాజీవ్ గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం(హైదరాబాద్ ) అత్యంత సమీప విమానాశ్రయం ఇది 210 కి.మీ దూరం వుంటుంది. విమానాశ్రయం నుండి శ్రీశైలం చేరుకోవడానికి టాక్సీలు, బస్సులు లేదా అద్దె కార్లు ఉంటాయి.

స్థానిక రవాణా:

శ్రీశైలంలో, ఆలయం, అతిథి గృహాలు , వ్యూ పాయింట్ల మధ్య యాత్రికులను చేరవేయడానికి ఆటోరిక్షాలు, టాక్సీలు, షటిల్ సేవలు ఉంటాయి.కొండపై ఉన్న కొన్ని సుందరమైన ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. దేవాలయాల దర్శనం తరువాత శ్రీశైలంలో రోప్‌వే/కేబుల్ కార్ వ్యవస్థ అందుబాటులో ఉంది.పిల్లలకు పెద్దలకు ఇది ఉల్లాసాన్ని ఉత్సాహాన్ని కలిగిస్తాయి.

సహజ సుందరమైన వాతావరణం:

శ్రీశైలం దట్టమైన నల్లమల అడవులతో చుట్టూ ప్రశాంతతను, ఆధ్యాత్మికతను ఆచరణలకు పరిపూర్ణమైన ఏకాంత భావాన్ని కలిగిస్తుంది. సమీపంలో ప్రవహించే కృష్ణా నది ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని పెంచుతుంది. నదీ పుణ్య స్నానాలు, ధ్యానం కోసం ప్రత్యేక స్థానం ఉన్నాయి. సమీప ఆకర్షణలలో శ్రీశైలం డ్యామ్, అక్క మహాదేవి గుహలు , కొండలలోని ట్రెక్కింగ్ మార్గాలు ఉన్నాయి. శ్రీశైలం దేవాలయం కేవలం మతపరమైన మైలురాయి మాత్రమే కాదు, ఇది చారిత్రక, సాంస్కృతిక , ఆధ్యాత్మిక కేంద్రం. దీని ద్రవిడ నిర్మాణం, పురాతన మూలాలు , గొప్ప సంప్రదాయాలు ప్రతి సంవత్సరం వేలాది మంది భక్తులను ఆకర్షిస్తాయి. ఈ పర్యటన సరియైన ఆతిథ్యం , రవాణా సౌకర్యాలను అందిస్తూ, ప్రయాణాన్ని సాఫీగా , చిరస్మరణీయంగా మారుస్తుంది. మరి ఈ కార్తీక మాసం లో శ్రీశైల శిఖరాన్ని దర్శించి ముక్తి మార్గాన్ని,ఆద్యాత్మిక చింతనను పొందండి.