ఓటు వెనుక నోటు: మహిళా సంక్షేమ పథకాలు.. సామాజిక విప్లవమా? ఎన్నికల తంత్రమా?

భారతదేశ రాజకీయ యవనికపై గత దశాబ్ద కాలంలో ఒక విలక్షణమైన మార్పు చోటుచేసుకుంది. ఒకప్పుడు కులం, మతం, ప్రాంతం ప్రాతిపదికన సాగే ఓటు బ్యాంక్ రాజకీయాలు, ఇప్పుడు 'జెండర్ పాలిటిక్స్' వైపు మళ్లాయి. ముఖ్యంగా ఎన్నికలు సమీపిస్తున్న వేళ మహిళా ఓటర్లను ప్రసన్నం చేసుకోవడమే గెలుపు గుర్రాలకు అసలైన రాజమార్గమని పార్టీలు నమ్ముతున్నాయి. ఇంటి యజమానురాలు లేదా గృహిణి చేతికి నేరుగా నగదు అందించే పథకాలు నేడు ప్రతి రాష్ట్రంలోనూ మేనిఫెస్టోల్లో అగ్రస్థానాన్ని ఆక్రమిస్తున్నాయి. గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో మహిళలే కీలక నిర్ణేతలు కావడం, పురుషుల కంటే మహిళా ఓటింగ్ శాతం స్థిరంగా పెరుగుతుండటంతో, వారిని ఆకర్షించేందుకు 'నగదు బదిలీ' ఒక బ్రహ్మాస్త్రంగా మారింది.

అస్సాం 'అరుణోదయ'(* *ఒరునోడోయి)* *సరిహద్దులు దాటిన భారీ నగదు పంపిణీ

ఇటీవల అస్సాం ముఖ్యమంత్రి హిమంత బిశ్వ శర్మ అమలు చేసిన 'అరుణోదయ్' పథకం దేశవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశమైంది. ఒకే విడతలో సుమారు 40 లక్షల కుటుంబాలకు చెందిన మహిళల ఖాతాల్లో రూ.9,000 చొప్పున జమ చేయడం సామాన్యమైన విషయం కాదు. దీని కోసం ప్రభుత్వం ఏకంగా రూ.3,600 కోట్లను వెచ్చించింది. ఈ భారీ మొత్తం మహిళల ఆర్థిక స్థితిగతులను ఒక్కసారిగా మార్చేస్తుందని ప్రభుత్వం వాదిస్తోంది. అస్సామీయుల పవిత్ర పండుగ 'బొహాగ్ బిహు' కానుకగా దీనిని అభివర్ణించినప్పటికీ, 2026 ఎన్నికల ముంగిట ఈ స్థాయి నగదు విడుదల వెనుక రాజకీయ వ్యూహం ఉందన్న విమర్శలు బలంగా వినిపిస్తున్నాయి.

పథకం వెనుక పరమార్థం: ఆర్థిక భద్రతా? లేక ఎన్నికల తాయిలమా?

అరుణోదయ్ పథకం కింద నెలకు రూ.1,250 ఆర్థిక సాయం అందించడం ద్వారా పేద కుటుంబాల్లో పౌష్టికాహారం, మందులు, ఇతర కనీస అవసరాలు తీరుతాయని ప్రభుత్వం చెబుతోంది. అయితే, జనవరి నుంచి నాలుగు నెలల బకాయిలను కలిపి ఒకేసారి ఎన్నికల వేళ పంపిణీ చేయడం అనేది ఓటర్ల మనస్తత్వాన్ని ప్రభావితం చేసే చర్యగా విశ్లేషకులు భావిస్తున్నారు. పండుగ పూట చేతిలో డబ్బు ఉంటే వచ్చే ఆ సంతోషం, ఓటు రూపంలో మారుతుందన్నది పాలకుల ఆశ. కానీ, ఇది నిజంగా పేదరిక నిర్మూలనకు దారితీస్తుందా లేక కేవలం తాత్కాలిక ఉపశమనమేనా అన్నది మిలియన్ డాలర్ల ప్రశ్న.

దేశవ్యాప్తంగా 'లక్ష్మీ' కటాక్షం: రాష్ట్రాల మధ్య పోటాపోటీ పథకాలు

అస్సాం మాత్రమే కాదు, నేడు భారతదేశంలోని మెజారిటీ రాష్ట్రాలు మహిళా నగదు పథకాలనే నమ్ముకున్నాయి.

• కర్ణాటక: 'గృహలక్ష్మి' పథకం ద్వారా నెలకు రూ.2,000.

• మధ్యప్రదేశ్: 'లాడ్లీ బెహనా' యోజనతో నెలకు రూ.1,250.

• తమిళనాడు: 'మగలీర్ ఉరిమై తొగై' కింద నెలకు రూ.1,000.

• పశ్చిమ బెంగాల్: మమతా బెనర్జీ ప్రవేశపెట్టిన 'లక్ష్మీర్ భండార్' పథకం అక్కడి రాజకీయాల్లో గేమ్ ఛేంజర్‌గా మారింది.

ఇలా ప్రతి రాష్ట్రం తన బడ్జెట్‌లో సింహభాగాన్ని ఈ 'నగదు బదిలీ'కే కేటాయిస్తోంది.

మహిళా ఓటర్ల ప్రాముఖ్యత: సైలెంట్ ఓటర్ల నుంచి డిసైడింగ్ ఫ్యాక్టర్ వరకు

రాజకీయ విశ్లేషకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, మహిళలు ఇప్పుడు 'సైలెంట్ ఓటర్లు' కాదు, వారు 'డిసైడింగ్ ఓటర్లు'. పురుషులు తరచుగా రాజకీయ చర్చల్లో పాల్గొన్నప్పటికీ, మహిళలు తమ కుటుంబానికి మేలు చేసే పక్షాన నిశ్శబ్దంగా ఓటు వేస్తారన్న నమ్మకం పెరిగింది. అందుకే నేరుగా వారి బ్యాంక్ ఖాతాల్లో డబ్బు వేయడం ద్వారా వారి ఆత్మాభిమానాన్ని, ఆర్థిక స్వతంత్రాన్ని పెంచుతున్నామని పార్టీలు ప్రచారం చేసుకుంటున్నాయి. ఇంటి ఖర్చుల కోసం భర్త మీద ఆధారపడకుండా, ప్రభుత్వం ఇచ్చే ఈ చిన్న మొత్తం వారికి ఒక భరోసానిస్తోంది.

తెలంగాణ రాజకీయాల్లో కూడా సంక్షేమ పథకాల ప్రభావం ఎన్నికల ఫలితాలపై ఎలా ఉండొచ్చో చూపించిన ఉదాహరణగా 2023 అసెంబ్లీ ఎన్నికలను చాలామంది విశ్లేషకులు ప్రస్తావిస్తున్నారు. ఆ ఎన్నికల సమయంలో కాంగ్రెస్ పార్టీ మహిళలను లక్ష్యంగా చేసుకుని పలు హామీలు ప్రకటించింది. అందులో ముఖ్యంగా మహిళలకు ఉచిత బస్సు ప్రయాణం, మహిళా కుటుంబాధిపతులకు ఆర్థిక సహాయం అందించే ‘గృహజ్యోతి’ వంటి పథకాలు పెద్ద చర్చకు దారితీశాయి. గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల్లో మహిళల మధ్య ఈ హామీలు విస్తృతంగా చర్చకు రావడంతో మహిళా ఓటర్లలో ఆసక్తి పెరిగిందని రాజకీయ విశ్లేషకులు పేర్కొన్నారు. ప్రజా సమస్యలు, ధరల పెరుగుదల, నిరుద్యోగం వంటి అంశాలతో పాటు మహిళలకు నేరుగా లాభం చేకూరే ఈ హామీలు ఎన్నికల ప్రచారంలో కీలక అంశాలుగా మారాయి.

ఇక అప్పటి అధికార పార్టీ అయిన బీఆర్ఎస్‌కు వ్యతిరేకంగా పెరిగిన వ్యతిరేకత కూడా ఈ పరిస్థితిని ప్రభావితం చేసిందని పరిశీలకులు చెబుతున్నారు. చివరకు జరిగిన ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీ స్పష్టమైన మెజారిటీ సాధించి అధికారంలోకి వచ్చింది. దీనిని కొందరు విశ్లేషకులు మహిళల కోసం ప్రకటించిన సంక్షేమ పథకాల ప్రభావంతో పాటు పాలనపై ఉన్న అసంతృప్తి కలిపి వచ్చిన ఫలితంగా విశ్లేషించారు. అయితే ఎన్నికల ఫలితాలు అనేక అంశాలపై ఆధారపడతాయని, ఒక్క సంక్షేమ పథకాల వల్ల మాత్రమే ఫలితం నిర్ణయించబడదని కూడా రాజకీయ నిపుణులు గుర్తుచేస్తున్నారు.

ఆంధ్రప్రదేశ్ అనుభవం: నగదు ఇచ్చినంత మాత్రాన గెలుపు ఖాయమేనా?

అయితే, నగదు పథకాలు ఇస్తే చాలు గెలిచేస్తామనుకోవడం భ్రమ అని చరిత్ర చెబుతోంది. 2019 ఆంధ్రప్రదేశ్ ఎన్నికలే ఇందుకు నిదర్శనం. అప్పటి ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు 'పసుపు-కుంకుమ' పేరుతో డ్వాక్రా మహిళలకు రూ.10,000 చొప్పున పంపిణీ చేశారు. ఎన్నికలకు కొద్ది నెలల ముందు వేల కోట్లు ఖర్చు చేసినప్పటికీ, ప్రజలు వైఎస్ జగన్ మోహన్ రెడ్డి వైపు మొగ్గు చూపారు. అంటే, కేవలం నగదు పంపిణీ మాత్రమే కాకుండా, ప్రభుత్వ వ్యతిరేకత, విశ్వసనీయత, ఇతర సామాజిక అంశాలు కూడా ఓటరు తీర్పును ప్రభావితం చేస్తాయని స్పష్టమవుతోంది.

న్యాయస్థానాల దృష్టిలో 'ఉచితాలు': సుప్రీం కోర్టు ఏం చెబుతోంది?

ఈ నగదు పథకాలు లేదా 'ఫ్రీబీస్' (ఉచితాలు) పై దేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానంలో అనేక చర్చలు జరిగాయి. 'ఎస్. సుబ్రమణ్యం బాలాజీ వర్సెస్ తమిళనాడు' కేసులో సుప్రీంకోర్టు కీలక వ్యాఖ్యలు చేసింది. ఎన్నికల మేనిఫెస్టోలో సంక్షేమ పథకాలు ప్రకటించడం చట్టవిరుద్ధం కాదని కోర్టు పేర్కొంది. కానీ, రాష్ట్రాల ఆర్థిక స్థితిగతులకు మించి హామీలు ఇవ్వడంపై ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. దీనిపై నియంత్రణ అవసరమని, ఎన్నికల కమిషన్ ఈ విషయంలో మార్గదర్శకాలు రూపొందించాలని సూచించింది. అయినప్పటికీ, రాజకీయ పార్టీలు ఓట్ల వేటలో ఈ హెచ్చరికలను పెడచెవిన పెడుతున్నాయి.

అంతర్జాతీయ కోణం: బ్రెజిల్, మెక్సికోల్లో నగదు బదిలీ విధానం

నగదు బదిలీ పథకాలు కేవలం భారతదేశానికే పరిమితం కాదు. బ్రెజిల్‌లో 'బోల్సా ఫామిలియా', మెక్సికోలో 'ప్రాస్పెరా' వంటి పథకాలు అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందాయి. అయితే, అక్కడ ఈ పథకాలు కేవలం ఓట్ల కోసం కాకుండా, పిల్లల విద్యా శాతం పెంచడం, టీకాలు వేయించడం వంటి షరతులతో ముడిపడి ఉంటాయి. అంటే, ప్రభుత్వం డబ్బు ఇవ్వాలంటే ఆ కుటుంబం పిల్లలను బడికి పంపాలి. కానీ భారతదేశంలో ఇలాంటి 'షరతులు' తక్కువగా ఉండి, కేవలం 'నగదు అందజేత'కే ప్రాధాన్యత ఉండటం విమర్శలకు తావిస్తోంది.

రాష్ట్రాల ఖజానాపై భారం

సంక్షేమ పథకాల వెనుక ఉన్న మరో చీకటి కోణం 'ఆర్థిక లోటు'. ప్రతి సంవత్సరం వేల కోట్ల రూపాయలను నగదు పథకాలకు మళ్లించడం వల్ల రాష్ట్రాల బడ్జెట్‌లు తలకిందులవుతున్నాయి. అస్సాం, కర్ణాటక వంటి రాష్ట్రాలు తమ ఆదాయంలో అధిక భాగాన్ని ఇలాంటి హామీలకే కేటాయిస్తున్నాయి. దీనివల్ల ఆదాయం పెంచుకునే మార్గాలు లేక, ప్రభుత్వం భారీగా అప్పులు చేస్తోంది. నేడు అనేక రాష్ట్రాల అప్పులు లక్షల కోట్లకు చేరాయి. ఈ అప్పుల భారం భవిష్యత్తు తరాలపై పడుతుందన్న ఆర్థిక నిపుణుల హెచ్చరికలను పాలకులు పట్టించుకోవడం లేదు.

డబ్బును నేరుగా ప్రజల చేతుల్లో పెట్టడం వల్ల వినిమయం పెరగవచ్చు, కానీ దీర్ఘకాలిక ఆస్తుల సృష్టి తగ్గుతోంది. రహదారుల నిర్మాణం, నీటి పారుదల ప్రాజెక్టులు, కొత్త పాఠశాలలు, ఆసుపత్రుల స్థాపన వంటి అభివృద్ధి పనులకు నిధుల కొరత ఏర్పడుతోంది. ప్రభుత్వం వద్ద ఉన్న పరిమిత నిధులను సంక్షేమానికి వాడాలా లేక అభివృద్ధికి వాడాలా అనే సందిగ్ధంలో అభివృద్ధి వెనుకబడిపోతోంది. "ఇవాళ తిండి పెడితే రేపటి ఆకలి తీరదు, కానీ ఒక ఫ్యాక్టరీ పెడితే తరతరాలకు ఉపాధి దొరుకుతుంది" అన్న ఆర్థిక సూత్రం ఇక్కడ విస్మరించబడుతోంది.

ఫ్రీబీ కల్చర్: ఒక విషవలయం

ఒకసారి ప్రజలకు ఉచితంగా నగదు అందడం అలవాటు అయితే, వారు తదుపరి ఎన్నికల్లో అంతకంటే ఎక్కువ ఆశించడం సహజం. దీనిని రాజకీయ విశ్లేషకులు 'ఫ్రీబీ కల్చర్' అని పిలుస్తున్నారు. ఒక పార్టీ రూ.1,000 ఇస్తానంటే, మరో పార్టీ రూ.2,000 అని వేలం పాడుతోంది. ఈ పోటీ వల్ల రాజకీయాల్లో విలువలు తగ్గి, ఓటు అనేది కేవలం అమ్మకపు వస్తువుగా మారుతోంది. ఇది ప్రజాస్వామ్య ఆరోగ్యానికి గొడ్డలి పెట్టు లాంటిదని మేధావులు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.

ప్రభుత్వాల వాదన: మహిళా సాధికారతకు అసలైన చిరునామా

విమర్శలు ఎలా ఉన్నా, ప్రభుత్వాలు మాత్రం తమ చర్యలను సమర్థించుకుంటున్నాయి. ఇంటి యజమానురాలి చేతిలో డబ్బు ఉంటే అది వ్యర్థం కాదని, ఆమె తన పిల్లల ఆరోగ్యం, విద్య కోసం ఆ డబ్బును వెచ్చిస్తుందని వారు వాదిస్తున్నారు. ముఖ్యంగా పితృస్వామ్య సమాజంలో మహిళలకు ఆర్థిక స్వేచ్ఛ కల్పించడం ద్వారా వారిని సాధికారత వైపు నడిపిస్తున్నామని చెబుతున్నారు. ఈ పథకాల వల్ల గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో చిరు వ్యాపారాలు మెరుగుపడుతున్నాయని, స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఊతం లభిస్తుందని ప్రభుత్వ గణాంకాలు చెబుతున్నాయి.

ఈ పరిస్థితి నుంచి బయటపడాలంటే రాజకీయ పార్టీలు తమ హామీలపై బాధ్యతగా ఉండాలి. ప్రతి పథకాన్ని ప్రకటించే ముందు దానికి అయ్యే ఖర్చు ఎంత? ఆ నిధులు ఎక్కడి నుంచి సేకరిస్తారు? అన్నది ప్రజలకు వివరించాలి. 'ఎన్నికల బడ్జెట్' వేరు, 'రాష్ట్ర బడ్జెట్' వేరు కాదని గుర్తించాలి. కేంద్ర ప్రభుత్వం కూడా రాష్ట్రాల అప్పుల పరిమితిపై కఠినంగా వ్యవహరించడంతో పాటు, సంక్షేమానికి మరియు అభివృద్ధికి మధ్య ఒక రేఖను గీయాలి.

ఎన్నికల నోటిఫికేషన్ రావడానికి ఆరు నెలల ముందు నుంచి ఎలాంటి కొత్త నగదు పథకాలు ప్రకటించకుండా కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం కఠిన నిబంధనలు తీసుకురావాలి. ఓటర్లను ప్రలోభపెట్టే విధంగా భారీ మొత్తాలను ఒకేసారి జమ చేయడం ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తికి విరుద్ధమని గుర్తించాలి. అలాగే 'సంక్షేమం' అంటే ఏమిటో స్పష్టమైన నిర్వచనం ఇవ్వాలి. విద్య, వైద్యంపై పెట్టే ఖర్చు సంక్షేమం అయితే, నేరుగా డబ్బులు ఇవ్వడాన్ని ఎన్నికల తాయిలంగా పరిగణించే అవకాశం ఉండాలి.

సంక్షేమం అనేది పౌరుల హక్కు, అభివృద్ధి అనేది రాష్ట్ర బాధ్యత. ఈ రెండింటి మధ్య సమతుల్యత దెబ్బతిన్నప్పుడే వ్యవస్థ అస్తవ్యస్తమవుతుంది. మహిళలకు ఆర్థిక సాయం అందించడం ద్వారా సమాజంలో మార్పు రావడం హర్షణీయమే, కానీ అది కేవలం ఓట్ల కోసమే కాకూడదు. పథకాలు రాజకీయ లబ్ధి కోసం కాకుండా, పేదరికాన్ని శాశ్వతంగా పారద్రోలేలా ఉండాలి. అప్పుడే భారతదేశం నిజమైన ఆర్థిక సాధికారతను సాధిస్తుంది.