ఒకే దేశం, ఒకే సారి ఎన్నికలు - ఆచరణ సాధ్యమేనా?

భారత ఉపరాష్ట్రపతి రాధాకృష్ణన్ గారు ఇటీవల చేసిన “ఒక దేశం–ఒకే ఎన్నిక” వ్యాఖ్యలు దేశ రాజకీయ వేదికపై మళ్లీ విస్తృత చర్చకు దారితీశాయి. లోక్‌సభతో పాటు రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికలను ఒకేసారి నిర్వహిస్తే ప్రజాస్వామ్యం మరింత బలపడుతుందని, పాలనలో నిరంతరత పెరుగుతుందని, ఎన్నికల ఖర్చు తగ్గుతుందని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. ఉపరాష్ట్రపతి స్థాయిలో ఇలాంటి అభిప్రాయం వెలువడటం వల్ల ఈ అంశం కేవలం రాజకీయ నినాదం కాదు, రాజ్యాంగ నిర్మాణానికి సంబంధించిన గంభీర చర్చగా మారింది.

భారతదేశంలో దాదాపు ప్రతి ఏడాది ఎక్కడో ఒక రాష్ట్రంలో ఎన్నికలు జరుగుతూనే ఉంటాయి. ఎన్నికల ప్రవర్తనా నియమావళి అమల్లోకి వచ్చినప్పుడు పాలనా నిర్ణయాలు కొంతవరకు నిలిచిపోతాయి. అధికార పక్షాలు అభివృద్ధి పనుల కంటే ఎన్నికల వ్యూహాలపై దృష్టి పెట్టాల్సి వస్తుంది. రాజకీయ వాగ్వాదాలు, ఆరోపణలు–ప్రతిఆరోపణలు ఉధృతమవుతాయి. ఈ నేపథ్యంలో ఎన్నికలను సమకాలీకరించడం ద్వారా పాలనకు స్థిరత్వం వస్తుందని ఉపరాష్ట్రపతి అభిప్రాయానికి కొంతమంది మద్దతు తెలుపుతున్నారు.

అయితే ప్రజాస్వామ్య నిర్మాణాన్ని కేవలం పరిపాలనా సౌలభ్యంతో కొలవడం సరైనదా అన్న ప్రశ్న ముందుకొస్తుంది. భారతదేశం ఏక కేంద్ర రాజ్యం కాదు; ఇది సమాఖ్య వ్యవస్థ. కేంద్రానికి, రాష్ట్రాలకు రాజ్యాంగం ప్రత్యేక అధికారాలు ఇచ్చింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు తమ స్వంత రాజకీయ మద్దతుతో ఏర్పడతాయి. వాటి పదవీకాలం స్థానిక రాజకీయ పరిణామాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ విభిన్న రాజకీయ గమనాలను ఒకే ఎన్నికల చక్రంలో కట్టిపడేయాలంటే రాజ్యాంగ సవరణలు అవసరం. కొన్ని సందర్భాల్లో శాసనసభ రద్దయితే ఏమవుతుంది? ఆ రాష్ట్రానికి మధ్యంతర ఎన్నికలు జరపాలా, లేక తదుపరి సమకాలిక ఎన్నికల వరకు రాష్ట్రపతి పాలన విధించాలా? ఇవి సులభ ప్రశ్నలు కావు.

ఎన్నికల ఖర్చు తగ్గుతుందనే వాదన బలంగా వినిపిస్తోంది. నిజమే, భారతదేశంలో ఎన్నికలు భారీ వ్యయం కలిగిస్తాయి. భద్రత, సిబ్బంది, యంత్రాంగం, నిర్వహణ కలిపి పెద్ద మొత్తంలో ఖర్చవుతుంది. అయితే ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో ఎన్నికల ఖర్చు అనేది పెట్టుబడి లాంటిదే. ప్రజలు తరచూ తమ అభిప్రాయాన్ని తెలియజేయగలగడం, ప్రభుత్వాలపై నిరంతర పర్యవేక్షణ ఉండటం ప్రజాస్వామ్య ఆరోగ్యానికి అవసరం. ఎన్నికల్ని ఒకేసారి జరిపితే ఖర్చు తగ్గవచ్చు; కానీ ప్రజల రాజకీయ భాగస్వామ్యం తగ్గిపోతుందా అనే సందేహం కూడా ఉంది.

మరో ముఖ్య అంశం ప్రాంతీయ స్వరాల ప్రాధాన్యం. లోక్‌సభ ఎన్నికలు, రాష్ట్ర ఎన్నికలు ఒకేసారి జరిగితే జాతీయ నాయకత్వం, జాతీయ అంశాల ప్రభావం ఎక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉంది. స్థానిక సమస్యలు, ప్రాంతీయ పార్టీలు, రాష్ట్ర స్థాయి నాయకత్వం జాతీయ ప్రచారంలో మగ్గిపోవచ్చు. భారతదేశం భాషా, సాంస్కృతిక, సామాజిక వైవిధ్యాలతో కూడిన దేశం. ఈ వైవిధ్యానికి రాజకీయ ప్రతినిధిత్వం అందించడమే సమాఖ్య స్ఫూర్తి. ఒకే ఎన్నికల చక్రం ఆ స్ఫూర్తిని బలహీనపరుస్తుందా అన్న ఆందోళనను విస్మరించలేము.

ఉపరాష్ట్రపతి గారి వాదనలో మరో కోణం పాలనలో దీర్ఘకాల దృష్టి. తరచూ ఎన్నికల ఒత్తిడితో ప్రభుత్వాలు తక్షణ ప్రయోజనాలపై దృష్టి పెడతాయని, దీర్ఘకాల సంస్కరణలు వాయిదా పడతాయని విమర్శ ఉంది. ఇది కొంతవరకు నిజమే. కానీ ప్రజాస్వామ్యంలో ఎన్నికలే ప్రభుత్వాలను జవాబుదారులుగా నిలబెడతాయి. ఎన్నికల భయం లేకపోతే పాలన మరింత నిర్లక్ష్యంగా మారే ప్రమాదం ఉందా అనే ప్రశ్న కూడా సముచితమే. పరిపక్వ ప్రజాస్వామ్యంలో పాలన మరియు ఎన్నికలు పరస్పర విరుద్ధాలు కావు; అవి పరస్పర పూరకాలు.

ఇంకా ఒక ప్రాయోగిక సమస్య—అవిశ్వాస తీర్మానాల వల్ల ప్రభుత్వాలు కూలితే ఏమవుతుంది? కొత్తగా ఏర్పడే ప్రభుత్వం పూర్తి ఐదేళ్లు పాలించాలా, లేక మిగిలిన కాలానికే పరిమితం కావాలా? రెండవది అమలు చేస్తే ప్రజలకు పూర్తి కాలం ఇచ్చిన మాండేట్ కాదని విమర్శ వస్తుంది. మొదటిదాన్ని అనుసరిస్తే మళ్లీ సమకాలిక ఎన్నికల చక్రం భంగం చెందుతుంది. అందువల్ల ఈ ప్రతిపాదన అమలు అంత సులభం కాదు.

అయితే ఈ చర్చను పూర్తిగా తిరస్కరించాల్సిన అవసరం లేదు. ఎన్నికల సంస్కరణలపై ఆలోచించడం ప్రజాస్వామ్య ఆరోగ్యానికి అవసరం. ఎన్నికల వ్యయం నియంత్రణ, ప్రచార ఖర్చుల పారదర్శకత, సాంకేతిక వినియోగం వంటి అంశాల్లో మార్పులు చేయవచ్చు. కానీ “ఒక దేశం–ఒకే ఎన్నిక”ను ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలపరిచే ఏకైక మార్గంగా చిత్రీకరించడం సరళీకరణగా మారుతుంది.

ప్రజాస్వామ్యం బలపడటానికి కేవలం ఎన్నికల సంఖ్య తగ్గడం సరిపోదు. ప్రజల స్వరానికి ప్రాధాన్యం, ప్రాంతీయ సమతౌల్యం, రాజ్యాంగ విలువల పరిరక్షణ, అధికార విభజన—ఇవన్నీ సమానంగా ముఖ్యమైనవి. సమాఖ్య నిర్మాణాన్ని గౌరవిస్తూ, అన్ని రాజకీయ పార్టీలతో విస్తృత చర్చ జరిపి, న్యాయపరమైన పరిశీలన చేసి మాత్రమే ఇలాంటి నిర్ణయాలు తీసుకోవాలి.

ఉపరాష్ట్రపతి గారి వ్యాఖ్యలు ఒక కీలక జాతీయ చర్చకు నాంది పలికాయి. ఇప్పుడు ఆ చర్చ భావోద్వేగాలకు అతీతంగా, రాజ్యాంగబద్ధంగా, ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తిని కాపాడే దిశగా సాగాలి. పరిపాలనా సౌలభ్యం మరియు ప్రజాస్వామ్య వైవిధ్యం మధ్య సమతుల్యత ఎలా సాధించాలి అన్నదే అసలు ప్రశ్న. సమాధానం త్వరగా రాకపోవచ్చు; కానీ ఆలోచనాత్మక చర్చ తప్పనిసరి.