ఉపిరాడని యమునా నది: పతనం అంచున మానవ జీవితం

యమునా నదిలో ఇటీవల అమోనియా స్థాయి అకస్మాత్తుగా పెరగడం కేవలం నీటి సరఫరా అధికారులిచ్చిన సాంకేతిక హెచ్చరిక మాత్రమే కాదు; అది భారత పర్యావరణ వ్యవస్థకు వచ్చిన గట్టైన హెచ్చరిక. భారతీయ సంస్కృతిలో జీవనదాయినిగా పూజింపబడిన యమునా నది నేడు నిర్లక్ష్యం, పరిపాలనా వైఫల్యం, అశాస్త్రీయ అభివృద్ధి ఫలితంగా శ్వాస ఆడని స్థితికి చేరుకుంది.

నదుల్లో అమోనియా అధికంగా ఉండటం అనేది సాధారణంగా శుద్ధి చేయని మురుగు నీరు, పరిశ్రమల వ్యర్థాలు, వ్యవసాయ రసాయనాల ప్రవాహానికి సంకేతం. ముఖ్యంగా ఢిల్లీ పరిసర ప్రాంతాల్లో యమునాలో అమోనియా స్థాయి పెరగడం వల్ల తాగునీటి శుద్ధి ప్రక్రియలు అంతరాయం పొందాయి. జలజీవులకు ముప్పు ఏర్పడింది. నీటి శుద్ధి ఖర్చులు పెరిగాయి. కానీ ఇవన్నీ తక్షణ ప్రభావాలే. అసలు ప్రశ్న భారతదేశంలో అంతటి ప్రాముఖ్యత గల నది ఇంతటి దుస్థితికి ఎలా చేరుకుంది?

యమునా కాలుష్యం కొత్త విషయం కాదు. దశాబ్దాలుగా ఇది “తెలిసిన సమస్య”గానే కొనసాగుతోంది. యమునా యాక్షన్ ప్లాన్ వంటి పథకాలపై వేల కోట్ల రూపాయలు ఖర్చయ్యాయి. అయినప్పటికీ ఢిల్లీ నగరం ఉత్పత్తి చేసే మురుగు నీటిలో పెద్ద భాగం ఇప్పటికీ శుద్ధి లేకుండానే నదిలోకి చేరుతోంది. అమోనియా స్థాయి పెరుగుదల అనేది అనుకోని ప్రమాదం కాదు; ఇది నిరంతర నిర్లక్ష్యానికి వచ్చిన సహజ పరిణామం.

ఈ సంక్షోభానికి మూలం పరిపాలనా వైఫల్యం. నదీ కాలుష్య నియంత్రణలో కేంద్ర ప్రభుత్వం, రాష్ట్రాలు, నగర పాలక సంస్థలు, కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు, పరిశ్రమలు అందరూ భాగస్వాములే. కానీ బాధ్యత అందరిదైతే, వాస్తవానికి ఎవరిదీ కాకుండా పోతుంది. నియంత్రణ సంస్థలకు తగిన స్వతంత్రత లేదు. చట్టాల అమలు బలహీనంగా ఉంది. శక్తివంతమైన పరిశ్రమలపై చర్యలు తీసుకోవడంలో నిర్లక్ష్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

అనియంత్రిత నగరీకరణ కూడా యమునాను ముంచేసింది. ఢిల్లీ జనాభా వేగంగా పెరుగుతుండగా, మురుగు నీటి శుద్ధి వ్యవస్థలు అదే స్థాయిలో అభివృద్ధి చెందలేదు. అనేక శుద్ధి కేంద్రాలు సామర్థ్యానికి మించి పనిచేస్తున్నాయి లేదా సరైన నిర్వహణ లేకుండా మూతపడ్డాయి. అనేక డ్రెయిన్లు రసాయన వ్యర్థాలు, గృహ మలినాలు, ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలను నేరుగా నదిలోకి వదులుతున్నాయి. నది స్వీయ శుద్ధి సామర్థ్యం పూర్తిగా క్షీణించింది.

పర్యావరణ పరిరక్షణ అనేది కేవలం మౌలిక వసతుల సమస్య మాత్రమే కాదు; అది మన దృక్పథానికి సంబంధించినది. భారతదేశంలో నదులను పూజిస్తూనే కాలుష్యం చేయడం అనే విరుద్ధత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఆచార పరమైన భక్తి పర్యావరణ బాధ్యతగా మారడం లేదు. ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలు, రసాయనాలతో చేసిన పూజా సామగ్రి, శుద్ధి చేయని మురుగు నీరు—ఇవన్నీ నిర్లక్ష్యంగా నదుల్లోకి వదులుతున్నారు. అమోనియా పెరుగుదల ఈ ద్వంద్వ వైఖరిని బట్టబయలు చేసింది.

ఈ సమస్య ప్రతిస్పందనాత్మక పాలన లోపాలను కూడా వెలుగులోకి తెచ్చింది. అమోనియా స్థాయి పెరిగినప్పుడు మాత్రమే అధికారులు అప్రమత్తమవుతున్నారు, ఎందుకంటే తాగునీటి సరఫరా ప్రమాదంలో పడుతుంది. కానీ పర్యావరణ విధానాలు సంక్షోభం వచ్చిన తర్వాత కాదు ముందుగానే చర్యలు తీసుకోవాలి. కాలుష్యానికి మూలం వద్దే నియంత్రణ, రియల్-టైమ్ మానిటరింగ్, వికేంద్రీకృత మురుగు నీటి శుద్ధి, నది తీర ప్రాంతాల రక్షణ—ఇవన్నీ నిపుణులు ఎప్పటి నుంచో సూచిస్తున్న పరిష్కారాలే. లోపించిందల్లా రాజకీయ సంకల్పం.

యమునా కాలుష్య ప్రభావాలు ఢిల్లీ వరకే పరిమితం కావు. నదులు నగరాలకు మాత్రమే చెందినవి కావు. అవి దిగువ ప్రాంతాల రైతులకు, గ్రామాలకు, పర్యావరణ వ్యవస్థలకు జీవనాధారం. పట్టణాల నిర్లక్ష్యం వల్ల గ్రామీణ ప్రాంతాలు నష్టపోవడం పర్యావరణ అన్యాయానికి నిదర్శనం.

పర్యావరణ నిర్లక్ష్యం ఆర్థిక భారాన్ని కూడా మోస్తోంది. తీవ్రంగా కలుషితమైన నీటిని శుద్ధి చేయడం చాలా ఖరీదైన ప్రక్రియ. కలుషిత నీటివల్ల వచ్చే ఆరోగ్య సమస్యలు, జీవ వైవిధ్య నష్టం, భూగర్భ జలాల దెబ్బ ఇవన్నీ దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థపై కనిపించని భారాన్ని మోపుతున్నాయి. కాబట్టి పర్యావరణ పరిరక్షణ అభివృద్ధికి అడ్డంకి కాదు; అది స్థిరమైన అభివృద్ధికి పునాది.

యమునాలో అమోనియా స్థాయి పెరుగుదల ఒక మలుపు కావాలి. పర్యావరణ విధానాలు కాగితాలకే పరిమితం కాకుండా, ఫలితాలుగా మారాలి. కాలుష్య నియంత్రణ సంస్థలకు అధికారాలు ఇవ్వాలి. పట్టణ ప్రణాళికలో నీటి పర్యావరణాన్ని కేంద్రంగా ఉంచాలి. పరిశ్రమలపై నిరంతర పర్యవేక్షణ ఉండాలి. పౌరులు కూడా ఇది భవిష్యత్ సమస్య కాదని, ఇప్పటి సంక్షోభమని గ్రహించాలి.

భారతదేశం కీలక దశలో ఉంది. పర్యావరణంపై తీసుకునే నిర్ణయాలే దేశ భవిష్యత్ భద్రతను నిర్ణయిస్తాయి. యమునా బాధ కేవలం ఒక నది కథ కాదు; అది మన సమిష్టి వైఫల్యానికి ప్రతిబింబం. ఈ హెచ్చరికను పట్టించుకోకపోతే, తదుపరి సంక్షోభం అమోనియా సంఖ్యల రూపంలో కాకుండా మన నియంత్రణకు అందని పర్యావరణ పతనం రూపంలో రావచ్చు.

నదులను రక్షించడం ప్రకృతిపై దయ చూపడం కాదు; మన మనుగడను కాపాడుకోవడం. యమునా స్పష్టంగా హెచ్చరిస్తోంది నిర్లక్ష్యానికి చెల్లించాల్సిన ధర పెరుగుతోంది. శుభ్రమైన నీటిలాగే సమయమూ క్రమంగా చేజారిపోతోంది.