ఇరాన్ యుద్ధం నేపథ్యంలో నాటో ఐక్యతకు పగుళ్లు పడుతున్నాయా?

ఇటీవలి కాలంలో అమెరికా–ఇరాన్ మధ్య ఉద్రిక్తతలు పెరగడంతో ప్రపంచ రాజకీయాల్లో ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్న ముందుకొచ్చింది. అది ఏమిటంటే—దశాబ్దాలుగా పాశ్చాత్య ప్రపంచానికి సైనిక కూటమిగా నిలిచిన North Atlantic Treaty Organization (నాటో) ఐక్యత నిజంగా బలంగానే ఉందా? లేక ఈ యుద్ధం నేపథ్యంలో ఆ ఐక్యతలో పగుళ్లు కనిపిస్తున్నాయా? అమెరికా, యూరప్ దేశాల మధ్య ఏర్పడుతున్న విభేదాలు ఈ ప్రశ్నను మరింత ప్రాధాన్యం కలిగించాయి.

ఇరాన్‌పై అమెరికా చేపట్టిన సైనిక చర్యలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశమయ్యాయి. అమెరికా అధ్యక్షుడు ట్రంప్ నాయకత్వంలో వాషింగ్టన్ ప్రభుత్వం ఇరాన్‌పై దాడులను ప్రారంభించినప్పుడు, సంప్రదాయ మిత్రదేశాలైన యూరప్ దేశాలు కూడా మద్దతు ఇస్తాయని అమెరికా ఆశించింది. ముఖ్యంగా ప్రపంచ చమురు సరఫరాలో కీలక పాత్ర పోషించే హార్ముజ్ జలసంధి ప్రాంతాన్ని రక్షించడంలో నాటో దేశాలు సహకరిస్తాయని భావించింది. ఎందుకంటే ప్రపంచ చమురు రవాణాలో సుమారు ఐదో వంతు ఈ సముద్ర మార్గం గుండా జరుగుతుంది.

అయితే యూరప్ దేశాల స్పందన అమెరికా ఊహించినట్టుగా లేకపోయింది. బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ వంటి కీలక నాటో సభ్యదేశాలు ఈ యుద్ధంలో నేరుగా పాల్గొనే విషయంలో జాగ్రత్తగా వ్యవహరించాయి. కొన్ని దేశాలు తమ నౌకాదళాన్ని పంపడంపై కూడా సందేహం వ్యక్తం చేశాయి. ఈ పరిస్థితి అమెరికా–యూరప్ సంబంధాలలో ఒక స్పష్టమైన భిన్నాభిప్రాయాన్ని వెలికి తీసింది.

యూరప్ దేశాలు తమ నిర్ణయాన్ని సమర్థించడానికి కొన్ని ప్రధాన కారణాలను చూపుతున్నాయి. మొదటగా, నాటో కూటమి ఏర్పడినప్పుడు రూపొందించిన ఒప్పందం ప్రకారం సభ్యదేశం మీద ప్రత్యక్ష దాడి జరిగితే మాత్రమే మిగతా దేశాలు సైనిక సహాయం అందించాల్సి ఉంటుంది. కానీ ఇరాన్ యుద్ధం సందర్భంలో నాటో సభ్యదేశాలపై నేరుగా దాడి జరగలేదని యూరప్ దేశాలు వాదిస్తున్నాయి. అందువల్ల ఇది నాటో కూటమి కింద వచ్చే యుద్ధం కాదని వారు భావిస్తున్నారు.

రెండవ కారణం ఆర్థిక ప్రయోజనాలు. యూరప్ దేశాల ఆర్థిక వ్యవస్థలు ఇప్పటికీ మధ్యప్రాచ్య చమురు సరఫరాపై గణనీయంగా ఆధారపడి ఉన్నాయి. ఇరాన్‌తో యుద్ధం తీవ్రమైతే చమురు సరఫరా దెబ్బతింటుందని, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లలో ధరలు అమాంతం పెరుగుతాయని వారు భయపడుతున్నారు. చమురు ధరలు పెరిగితే యూరప్ దేశాల్లో ద్రవ్యోల్బణం పెరిగి ఆర్థిక వ్యవస్థలు కుదేలయ్యే ప్రమాదం ఉంది. అందుకే వారు సైనిక చర్యలకు బదులుగా దౌత్యపరమైన పరిష్కారాలను ప్రాధాన్యం ఇస్తున్నారు.

మూడవ కారణం ప్రజాభిప్రాయం. గత రెండు దశాబ్దాలలో జరిగిన యుద్ధాలు—ప్రత్యేకంగా ఇరాక్ యుద్ధం మరియు అఫ్గానిస్తాన్ యుద్ధం—యూరప్ ప్రజలలో తీవ్ర అసంతృప్తిని కలిగించాయి. ఆ యుద్ధాలు ఆశించిన ఫలితాలను ఇవ్వకపోవడంతో పాటు అనేక దేశాల్లో రాజకీయ అస్థిరతకు దారితీశాయి. అందువల్ల ఇప్పుడు మరో మధ్యప్రాచ్య యుద్ధంలో పాల్గొనడంపై యూరప్ ప్రజలు తీవ్ర అనుమానంతో ఉన్నారు. ప్రజల అభిప్రాయాన్ని విస్మరించి యుద్ధంలోకి దిగితే తమ ప్రభుత్వాలు రాజకీయంగా నష్టపోతాయని యూరప్ నాయకులు భావిస్తున్నారు.

ఇంకో ముఖ్యమైన అంశం యూరప్ దేశాల్లో పెరుగుతున్న “స్ట్రాటజిక్ ఆటోనమీ” భావన. గతంలో అమెరికా ఆధిపత్యంలో నాటో కూటమి పనిచేసేది. కానీ ఇప్పుడు యూరప్ దేశాలు తమ విదేశాంగ విధానాన్ని స్వతంత్రంగా నిర్ణయించుకోవాలనే ఆలోచన పెరుగుతోంది. అమెరికా తీసుకునే ప్రతి నిర్ణయాన్ని అంగీకరించడం అవసరం లేదని వారు భావిస్తున్నారు. ఇరాన్ యుద్ధం విషయంలో వారి జాగ్రత్త వైఖరి ఈ మార్పుకు సూచికగా కనిపిస్తోంది.

అయితే దీనిని చూసి నాటో కూటమి పూర్తిగా బలహీనపడిందని చెప్పడం కూడా సరైంది కాదు. యూరప్ దేశాలు ఇంకా అనేక విషయాల్లో అమెరికాతో కలిసి పనిచేస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా భద్రతా రంగంలో మరియు ఇతర ప్రాంతీయ సమస్యల విషయంలో సహకారం కొనసాగుతోంది. కానీ ఇరాన్ యుద్ధం ఒక విషయాన్ని మాత్రం స్పష్టంగా చూపించింది—నాటోలోని సభ్యదేశాల మధ్య అభిప్రాయ భేదాలు పెరుగుతున్నాయి. కూటమి ఐక్యత ఇప్పుడు స్వయంచాలకంగా ఉండటం లేదు; ప్రతి నిర్ణయం జాతీయ ప్రయోజనాల ఆధారంగా తీసుకుంటున్నారు.

ఇది ప్రపంచ రాజకీయాల్లో పెద్ద మార్పుకు సంకేతంగా భావించవచ్చు. ఒకప్పుడు అమెరికా నిర్ణయం తీసుకుంటే మిగతా పాశ్చాత్య దేశాలు వెంటనే మద్దతు ఇచ్చేవి. కానీ ఇప్పుడు పరిస్థితి మారింది. ప్రతి దేశం తన ఆర్థిక ప్రయోజనాలు, రాజకీయ పరిస్థితులు, భద్రతా ఆందోళనలను పరిగణనలోకి తీసుకుని నిర్ణయం తీసుకుంటోంది. ప్రపంచం క్రమంగా బహుళ ధ్రువ వ్యవస్థ వైపు అడుగులు వేస్తోంది.

ఈ పరిణామాల నుంచి భారతదేశం కూడా ముఖ్యమైన పాఠం నేర్చుకోవాలి. అంతర్జాతీయ సంబంధాల్లో మిత్రదేశాలతో సహకారం అవసరం అయినప్పటికీ, ఏ ఒక్క కూటమికి పూర్తిగా కట్టుబడి ఉండటం ప్రమాదకరం. భారతదేశం గతంలో అనుసరించిన స్వతంత్ర విదేశాంగ విధానం—అంటే వ్యూహాత్మక స్వతంత్రత—ఇప్పటికీ ఎంతో ప్రాసంగికంగా ఉంది.

ప్రస్తుత ప్రపంచ పరిస్థితుల్లో భారతదేశం ఒకవైపు అమెరికా, యూరప్ దేశాలతో సంబంధాలు కొనసాగించాల్సి ఉంది. మరోవైపు మధ్యప్రాచ్య దేశాలు, రష్యా, ఇతర శక్తులతో కూడా సమతుల్య సంబంధాలను కొనసాగించాలి. ఇదే విధానం భారతదేశానికి ఆర్థిక, భద్రతా పరంగా ప్రయోజనకరంగా ఉంటుంది.

మొత్తానికి చూస్తే ఇరాన్ యుద్ధం నాటో కూటమి అంతర్గత పరిస్థితిని ప్రపంచానికి బహిర్గతం చేసింది. యూరప్ దేశాలు తమ జాతీయ ప్రయోజనాలను ముందుంచి నిర్ణయాలు తీసుకుంటున్నాయి. ఇది పాశ్చాత్య కూటమి రాజకీయాల్లో ఒక కొత్త దశను సూచిస్తోంది.

ఈ నేపథ్యంలో భారతదేశం కూడా తన విదేశాంగ విధానంలో సమతుల్యతను కొనసాగిస్తూ వ్యూహాత్మక స్వతంత్రతను మరింత బలోపేతం చేయాలి. ప్రపంచ రాజకీయాల్లో శక్తి సమీకరణాలు వేగంగా మారుతున్న ఈ కాలంలో, ఇతర దేశాల ఒత్తిళ్లకు లోనుకాకుండా స్వతంత్ర నిర్ణయాలు తీసుకునే సామర్థ్యమే దేశ భవిష్యత్తుకు బలమైన ఆధారం అవుతుంది.