ఆశల నుండి పుట్టిన అద్భుతం: ఐరాస ఆవిర్భావం

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం కలిగించిన రక్తపాతం, విధ్వంసం నుండి పాఠాలు నేర్చుకున్న ప్రపంచ దేశాలు, భవిష్యత్ తరాలకు యుద్ధం లేని లోకాన్ని అందించాలనే గొప్ప ఆశయంతో 1945లో ఐక్యరాజ్యసమితికి అంకురార్పణ చేశాయి. శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలో సంతకాలు జరిగినప్పుడు, దేశాల మధ్య చర్చలు జరిగితే యుద్ధాలు ఆగిపోతాయనే ఒక బలమైన నమ్మకం ఉండేది. ఫలితంగా, ఇది కేవలం ఒక అంతర్జాతీయ సంస్థగా మాత్రమే కాకుండా, వివాదాలను పరిష్కరించే శక్తివంతమైన వేదికగా మరియు ప్రపంచ శాంతికి ఏకైక రక్షణ కవచంగా అవతరించింది. ప్రారంభంలో ఐరాస తీసుకునే నిర్ణయాలు అంతర్జాతీయ రాజకీయాలను శాసించడమే కాకుండా, ప్రతి సంక్షోభంలోనూ ఒక నిర్ణయాత్మక పాత్రను పోషించేవి.

లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ వైఫల్యాల నుండి నేర్చుకున్న పాఠాలతో, భద్రతా మండలి వంటి శక్తివంతమైన విభాగాలను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా ప్రారంభ దశాబ్దాలలో ఐరాస ఒక అధికార కేంద్రంగా వెలిగింది. దేశాల ఆవిర్భావంలో, మానవ హక్కుల పరిరక్షణలో ఒక ఆశాకిరణంగా నిలిచిన ఈ సంస్థ వైపు ప్రపంచం ఎంతో ఆశగా చూసేది. ఎందుకంటే అప్పట్లో ఐరాసలో తీసుకునే నిర్ణయాలకు క్షేత్రస్థాయిలో ప్రభావాన్ని చూపే శక్తి ఉండేది. అయితే, నేడు కాలక్రమేణా మారుతున్న భౌగోళిక రాజకీయాలు, అగ్రరాజ్యాల మధ్య విభేదాల కారణంగా, ఈ వ్యవస్థ తన అసలు ప్రభావాన్ని కోల్పోతూ, ఒకప్పటి 'లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్' వలె కేవలం ఒక సంప్రదాయబద్ధమైన చర్చా వేదికగా మారుతోందా అనే సందేహం వ్యక్తమవుతోంది.

చరిత్ర పునరావృతమవుతోంది: లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ నీడలు

మనం చరిత్రను గమనిస్తే, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఏర్పడిన 'లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్' కూడా ఇలాగే భారీ ఆశలతో మొదలైంది. కానీ, జపాన్ మంచూరియాపై దాడి చేసినప్పుడు లేదా ఇటలీ ఇథియోపియాను ఆక్రమించినప్పుడు ఆ సంస్థ కేవలం ఖండనలకే పరిమితమైంది. ఆక్రమణదారులను ఆపలేకపోయిన ఆ సంస్థ, చివరికి ఒక 'చర్చా వేదిక'గా మిగిలిపోయింది. నేడు ఐక్యరాజ్యసమితి కూడా అదే బాటలో పయనిస్తోందనే ఆందోళన వ్యక్తమవుతోంది. ఉక్రెయిన్, గాజా లేదా సిరియా వంటి సంక్షోభాల్లో ఐరాస తీర్మానాలు చేస్తున్నప్పటికీ, క్షేత్రస్థాయిలో యుద్ధాలు ఆగకపోవడం లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ వైఫల్యాన్ని గుర్తుచేస్తోంది. ఒక వ్యవస్థ ఎప్పుడు విఫలమవుతుందంటే, దాని మాటలకు దేశాలు భయపడనప్పుడు దాని ఉనికి కేవలం ఆచారంగా మారినప్పుడు…

కార్యాచరణ నుండి కేవలం చర్చల వరకు: ప్రయాణం

ఐరాస చరిత్రలో ఒకప్పుడు అది నిజంగా 'యాక్షన్' మోడ్‌లో ఉండేది. కొరియా యుద్ధం సమయంలో సైనిక చర్యకు అనుమతి ఇవ్వడం, సూయజ్ సంక్షోభం సమయంలో శాంతి దళాలను రంగంలోకి దించడం వంటివి ఐరాస అధికారాన్ని చాటిచెప్పాయి. కానీ, 1990ల తర్వాత పరిస్థితి మారింది. రువాండాలో లక్షలాది మంది ఊచకోత కోయబడుతుంటే ఐరాస ప్రేక్షక పాత్ర పోషించింది. కొసావో సంక్షోభంలో ఐరాస నిర్ణయం కోసం వేచి చూడకుండా నాటో తన పని తాను చేసుకుపోయింది. దీనివల్ల ఐరాస ఒక నిర్ణయాత్మక శక్తి నుండి, కేవలం ఒక వేదికగా మారిపోయింది. నిర్ణయాలు తీసుకోవడం కంటే, చర్చలు జరపడమే ఐరాస ప్రధాన పనిగా మారిపోయింది. అంటే, ప్రాముఖ్యత నుండి క్రతువు వైపు ప్రయాణం మొదలైంది.

వీటో అధికారం: వ్యవస్థను స్తంభింపజేసే అస్త్రం

ఐరాస వైఫల్యానికి ప్రధాన కారణం భద్రతా మండలిలోని ఐదు శాశ్వత సభ్య దేశాలకు ఉన్న 'వీటో' అధికారం. అమెరికా, రష్యా, చైనా, బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్‌లకు ఇచ్చిన ఈ అధికారం ఒకప్పుడు ప్రపంచ శక్తులను ఒకే తాటిపై ఉంచడానికి ఉపయోగపడింది. కానీ నేడు, ఇది ఒక రక్షణ కవచంగా మారింది. ఒక దేశం తప్పు చేసినా, దానికి మద్దతు ఇచ్చే మరో దేశం వీటో వాడి ఆ నిర్ణయాన్ని అడ్డుకుంటోంది. ఉదాహరణకు, సిరియా విషయంలో రష్యా, చైనాలు, ఇజ్రాయెల్-పాలస్తీనా విషయంలో అమెరికా వీటోను వాడుతున్నాయి. దీనివల్ల ఐరాస ఒక గొంతు లేని ప్రాణిలా తయారైంది. అందరూ అంగీకరిస్తేనే పని జరుగుతుంది, ఒక్కరు అభ్యంతరం చెప్పినా చర్చలు అనంతకాలం సాగుతూనే ఉంటాయి. ఫలితంగా పరిష్కారం కంటే చర్చలే అంతిమ ఫలితం అవుతున్నాయి.

ఆధునిక ప్రపంచ వేగం - ఐరాస మందకోడితనం

మనం ఇప్పుడు డిజిటల్ యుగంలో ఉన్నాం. ఇరాన్, అమెరికా మధ్య ఉద్రిక్తతలు పెరిగితే, క్షణాల్లో స్టాక్ మార్కెట్లు స్పందిస్తాయి, సోషల్ మీడియాలో నేతలు సవాళ్లు విసురుకుంటారు. ప్రపంచం 'నిమిషాల' వేగంతో కదులుతోంది. కానీ ఐరాస మాత్రం పాతకాలపు పద్ధతుల్లో 'వారాల' తరబడి సమావేశాలు నిర్వహిస్తుంది. ఇరాన్ సంక్షోభం వంటి సందర్భాల్లో నేతలు నేరుగా ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడుకుంటున్నారు లేదా దాడులు చేసుకుంటున్నారు. ఐరాస "మేము ఆందోళన చెందుతున్నాం", "సంయమనం పాటించాలని కోరుతున్నాం" అనే ప్రకటన ఇచ్చేలోపు పరిస్థితి ముదిరిపోతోంది. వేగంగా మారుతున్న భౌగోళిక రాజకీయాలకు అనుగుణంగా ఐరాస వ్యవస్థలు మారకపోవడం దాని అప్రస్తుతతకు ప్రధాన కారణం.

ప్రత్యామ్నాయ కూటముల ఆవిర్భావం

ఐరాస అసమర్థత వల్ల ప్రపంచ దేశాలు ఇప్పుడు ప్రత్యామ్నాయాల వైపు చూస్తున్నాయి. ఒకప్పుడు ఐరాస పరిష్కరించాల్సిన సమస్యలను ఇప్పుడు జీ20, నాటో, బ్రిక్స్ లేదా క్వాడ్ వంటి చిన్న చిన్న ప్రాంతీయ కూటములు పరిష్కరిస్తున్నాయి. భద్రత కోసం దేశాలు ఐరాస శాంతి దళాల కంటే తమ సొంత రక్షణ ఒప్పందాలనే నమ్ముకుంటున్నాయి. ఐరాస ఒక 'హోస్ట్' లాగా ఉండాల్సింది పోయి, కేవలం ఒక 'అతిథి'లా మారిపోయింది. ముఖ్యమైన నిర్ణయాలన్నీ ఐరాస బయటే జరుగుతున్నాయి. ఐరాస కేవలం ఆ నిర్ణయాలపై ముద్ర వేయడానికి లేదా వాటిని చర్చించడానికి మాత్రమే పరిమితం అవుతోంది. దీనివల్ల ఐరాస ఉనికి అనేది కేవలం ఒక గౌరవప్రదమైన సంప్రదాయంగా మిగిలిపోతోంది.

ప్రక్రియే ఫలితంగా మారిన వైనం

ఐరాసలో ప్రస్తుతం ఒక ప్రమాదకరమైన ధోరణి కనిపిస్తోంది: "ప్రక్రియే అంతిమ ఫలితం" అంటే, ఒక సమస్యకు పరిష్కారం దొరకకపోయినా పర్వాలేదు, కానీ దానికి సంబంధించిన సమావేశాలు జరగాలి, తీర్మానాలు ప్రవేశపెట్టాలి, ఓటింగ్ జరగాలి. తీర్మానం నెగ్గినా ఓడినా, "మేము పని చేశాం" అని చెప్పుకోవడానికి ఒక రికార్డు ఉంటుంది. కానీ క్షేత్రస్థాయిలో బాంబు దాడులు ఆగవు, ఆకలి చావులు తగ్గవు. ఒక ఇల్లు తగలబడుతుంటే, దాన్ని ఆర్పడం కంటే, ఆర్పడం ఎలా అనే దానిపై ఒక పుస్తకం రాసి చర్చించడం ఎలా ఉంటుందో, ఐరాస తీరు కూడా అలాగే ఉంది. ఈ 'అధికారిక క్రతువు' వల్ల ప్రజల్లో ఐరాస పట్ల నమ్మకం సన్నగిల్లుతోంది.

అగ్రరాజ్యాల పట్టు - సామాన్య దేశాల అసహాయత

ఐరాస అనేది ప్రపంచంలోని అన్ని దేశాల ప్రతినిధి అని చెప్పుకున్నప్పటికీ, వాస్తవానికి అది కొద్దిమంది అగ్రరాజ్యాల చేతుల్లో కీలుబొమ్మగా మారింది. నిధులు ఇచ్చే దేశాల మాటే అక్కడ చెల్లుతోంది. పేద మరియు చిన్న దేశాల సమస్యలు కేవలం రికార్డులకే పరిమితం అవుతున్నాయి. రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధం వంటి సందర్భాల్లో ఐరాస జనరల్ అసెంబ్లీలో మెజారిటీ దేశాలు యుద్ధానికి వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసినా, భద్రతా మండలిలో రష్యా వీటో వల్ల అది చెల్లకుండా పోయింది. ఈ వివక్షాపూరితమైన వ్యవస్థ వల్ల ఐరాస తన నైతిక అధికారాన్ని కోల్పోతోంది. రిఫరీ మైదానంలో ఉన్నప్పటికీ, ఆటగాళ్లు అతని ఈల కోసం వేచి చూడటం మానేశారు.

సంస్కరణలు లేని వ్యవస్థ - కాలం చెల్లిన నమూనా

ప్రపంచం 1945 నుండి 2026 వరకు ఎంతో మారింది. అప్పట్లో వలస పాలనలో ఉన్న దేశాలు ఇప్పుడు ఆర్థిక శక్తులుగా ఎదిగాయి (ఉదాహరణకు భారత్). కానీ ఐరాస నిర్మాణం మాత్రం ఇంకా 1945 నాటిదే. భారత్, జర్మనీ, జపాన్ వంటి దేశాలకు భద్రతా మండలిలో శాశ్వత సభ్యత్వం ఇవ్వకపోవడం వల్ల ఆ వ్యవస్థకు సమతుల్యత దెబ్బతింది. సంస్కరణల గురించి దశాబ్దాలుగా మాటలు జరుగుతున్నా, ఒక్క అడుగు కూడా ముందుకు పడటం లేదు. వీటో పవర్ ఉన్న దేశాలు తమ అధికారాన్ని వదులుకోవడానికి సిద్ధంగా లేవు. ఈ మొండితనం వల్ల ఐరాస ఆధునిక ప్రపంచానికి పనికిరాని ఒక పాత వస్తువులా మారుతోంది.

అప్రస్తుతత వైపు అడుగులు

అయితే, ఐక్యరాజ్యసమితి పూర్తిగా కుప్పకూలిపోలేదు. అది ఇప్పటికీ మానవతా సాయం అందించడంలో, వ్యాక్సినేషన్ కార్యక్రమాల్లో, శరణార్థుల సంరక్షణలో అద్భుతమైన పని చేస్తోంది. కానీ, ఏ లక్ష్యం కోసం అయితే అది ఏర్పడిందో - అంటే 'యుద్ధాలను ఆపడం' - ఆ విషయంలో అది దారుణంగా విఫలమవుతోంది. ఐరాస ఇప్పుడు ప్రపంచానికి ఒక నిర్ణేత కాదు, ఒక వ్యాఖ్యాత మాత్రమే. లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ కూడా ఇలాగే నెమ్మదిగా ప్రాభవాన్ని కోల్పోయి, చివరికి చరిత్రలో కలిసిపోయింది. ఐరాస కూడా అదే బాటలో ఉందనేది చేదు నిజం. ప్రపంచం ఐరాస మాటలను వింటోంది, కానీ దాని చర్యల కోసం వేచి చూడటం మాత్రం ఆపేసింది. ఒక కొత్త ప్రపంచ వ్యవస్థ ఆవిర్భవించాల్సిన సమయం ఆసన్నమైందని ఈ పరిణామాలు సూచిస్తున్నాయి.