ఆరావళి అస్తిత్వ పోరాటం: గనుల తవ్వకాలపై సుప్రీంకోర్టు నిర్ణయం

భారతదేశంలో పర్యావరణ పరిరక్షణ, ఆర్థిక అభివృద్ధి మధ్య సాగుతున్న సంఘర్షణకు ఆరావళి కొండలు ప్రతీకగా మారాయి. ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతన పర్వత శ్రేణుల్లో ఒకటైన ఆరావళి శ్రేణి, రాజస్థాన్ నుంచి హర్యానా, ఢిల్లీ, గుజరాత్ వరకు విస్తరించి ఉంది. ఎడారీకరణను అడ్డుకునే సహజ గోడగా, భూగర్భజలాల పునఃపూరణకు కీలక కేంద్రంగా, జీవ వైవిధ్యానికి ఆశ్రయంగా ఉన్న ఈ కొండలు, దశాబ్దాలుగా నిరంతర గనుల తవ్వకాల కారణంగా తీవ్రమైన నష్టాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాయి. ఈ నేపధ్యంలోనే ఆరావళుల గనుల తవ్వకాల అంశం సుప్రీంకోర్టు ముందుకు రావడం ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది.

గత కొన్ని సంవత్సరాలుగా ఆరావళి ప్రాంతాల్లో చట్టబద్ధమైనవి, చట్టవిరుద్ధమైనవి అన్న తేడా లేకుండా గనుల తవ్వకాలు విస్తృతంగా కొనసాగుతున్నాయి. దీనివల్ల కొండలు తొలగిపోవడం, అటవీ ప్రాంతాలు నాశనం కావడం, భూగర్భ జలమట్టాలు పడిపోవడం, ధూళి కాలుష్యం పెరగడం వంటి సమస్యలు తీవ్రమయ్యాయి. ఈ పరిణామాలు కేవలం పర్యావరణానికి మాత్రమే కాకుండా, ప్రజారోగ్యానికి, వ్యవసాయానికి, వాతావరణ సమతుల్యతకు కూడా ముప్పుగా మారాయి. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో సుప్రీంకోర్టు జోక్యం తప్పనిసరి అయింది.

ఇటీవల సుప్రీంకోర్టు ఆరావళి కొండలు అంటే ఏమిటి, ఆరావళి శ్రేణి పరిధి ఎంతవరకు విస్తరిస్తుంది అనే అంశాలపై స్పష్టత తీసుకురావడానికి ప్రయత్నించింది. కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించిన నిర్వచనాన్ని ప్రాథమికంగా ఆమోదిస్తూ, నిర్దిష్ట ఎత్తు ప్రమాణాలు, భౌగోళిక లక్షణాల ఆధారంగా ఆరావళులను గుర్తించే దిశగా కోర్టు అడుగులు వేసింది. అదే సమయంలో, ఆరావళి ప్రాంతాల్లో కొత్త గనుల లీజులు మంజూరు చేయవద్దని, పునరుద్ధరణలు నిలిపివేయాలని, ఒక సమగ్ర ‘స్థిరమైన గనుల నిర్వహణ ప్రణాళిక’ రూపొందించే వరకు తాత్కాలిక నిషేధం విధించింది.

ఈ నిర్ణయం ఒకవైపు పర్యావరణ పరిరక్షణకు మద్దతుగా కనిపించినా, మరోవైపు పూర్తిస్థాయి నిషేధం విధించకుండా ఉన్న గనుల కార్యకలాపాలను షరతులతో కొనసాగించేందుకు అవకాశం ఇవ్వడం ద్వారా ఆర్థిక వాస్తవాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకున్నట్లు అనిపించింది. గనుల రంగంపై ఆధారపడిన వేలాది కుటుంబాల జీవనోపాధి, నిర్మాణ రంగానికి అవసరమైన ముడి పదార్థాల సరఫరా వంటి అంశాలను కోర్టు విస్మరించలేదు.

అయితే, ఈ నిర్ణయంపై పర్యావరణవేత్తలు, పౌరసంఘాలు, సామాజిక కార్యకర్తల నుంచి తీవ్రమైన అభ్యంతరాలు వ్యక్తమయ్యాయి. ఆరావళి కొండలు అన్నీ ఎత్తైన శిఖరాలుగా ఉండవని, తక్కువ ఎత్తు కలిగిన రాతిబండలు, కొండచరియలు కూడా ఈ శ్రేణిలో భాగమేనని వారు స్పష్టం చేశారు. అలాంటి ప్రాంతాలు కూడా భూగర్భ జలాల నిల్వకు, వాతావరణ నియంత్రణకు కీలకమైనవని వారు హెచ్చరించారు. కేవలం ఎత్తు ప్రమాణాల ఆధారంగా నిర్వచనం చేస్తే, అనేక సున్నితమైన ప్రాంతాలు రక్షణకు దూరమవుతాయని వారి ఆందోళన.

ఈ విమర్శలను పరిగణనలోకి తీసుకున్న సుప్రీంకోర్టు, తనే ఇచ్చిన కొన్ని ఆదేశాలను తిరిగి సమీక్షించాల్సిన అవసరం ఉందని అంగీకరించింది. ఆరావళి నిర్వచనానికి సంబంధించి ఇచ్చిన ఆదేశాలను తాత్కాలికంగా నిలిపివేసి, నిపుణుల కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలని కోర్టు సూచించింది. భూగర్భశాస్త్రం, పర్యావరణ శాస్త్రం, అటవీశాస్త్రం, హైడ్రాలజీ వంటి రంగాల నిపుణుల సలహాలతో సమగ్ర అధ్యయనం జరిపి, స్పష్టమైన, శాస్త్రీయంగా బలమైన విధానాన్ని రూపొందించాలని కోర్టు అభిప్రాయపడింది.

ఈ పరిణామం భారత న్యాయవ్యవస్థలో అరుదైన ఆత్మపరిశీలనగా భావించవచ్చు. పర్యావరణం వంటి సంక్లిష్ట అంశాల్లో తొందరపాటు నిర్ణయాల కంటే, లోతైన అధ్యయనం, విస్తృత సంప్రదింపులు అవసరమని సుప్రీంకోర్టు మరోసారి స్పష్టం చేసింది. ఇది న్యాయవ్యవస్థ బాధ్యతాయుత దృక్పథానికి నిదర్శనంగా చెప్పుకోవచ్చు.

అయితే, ఆరావళి అంశం కేవలం కోర్టు నిర్ణయాలకే పరిమితం కావడం ఆందోళనకరం. గతంలోనూ సుప్రీంకోర్టు అనేక ఆదేశాలు జారీ చేసినప్పటికీ, క్షేత్ర స్థాయిలో అమలు లోపించిందనే విమర్శలు ఉన్నాయి. అక్రమ గనుల తవ్వకాలు కొనసాగుతూనే ఉండటం, అధికార యంత్రాంగం నిర్లక్ష్యంగా వ్యవహరించడం, రాజకీయ ఒత్తిళ్లు పర్యావరణ పరిరక్షణను పక్కకు నెట్టడం వంటి సమస్యలు అరావల్లులను మరింత బలహీనంగా చేశాయి.

వాస్తవానికి, ఆరావళులు పరిరక్షణ భారతదేశ అభివృద్ధి నమూనాపై ప్రశ్నలు వేస్తుంది. వేగవంతమైన పట్టణీకరణ, మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణ, రియల్ ఎస్టేట్ దూకుడు ఇవన్నీ సహజ వనరులపై తీవ్రమైన ఒత్తిడిని కలిగిస్తున్నాయి. పర్యావరణాన్ని అభివృద్ధికి అడ్డంకిగా చూడటం వల్ల, దీర్ఘకాలంలో దేశం చెల్లించాల్సిన మూల్యం మరింత ఎక్కువగా ఉంటుందనే నిజాన్ని పాలకులు గుర్తించాల్సిన అవసరం ఉంది.

సుప్రీంకోర్టు ప్రతిపాదించిన స్థిరమైన గనుల నిర్వహణ ప్రణాళిక నిజంగా అమలులోకి వస్తే, ఇది ఒక సమతుల్య మార్గాన్ని చూపగలదు. పరిమిత స్థాయిలో, కఠిన నియంత్రణలతో గనుల కార్యకలాపాలు కొనసాగిస్తూ, అరావల్లి శ్రేణి యొక్క మూలభూత పర్యావరణ పాత్రను కాపాడడం సాధ్యమవుతుంది. కానీ అది కేవలం కాగితాలపై మాత్రమే పరిమితం అయితే, ఈ ప్రయత్నం కూడా విఫలమయ్యే ప్రమాదం ఉంది.

చివరికి, ఆరావళి కొండల భవిష్యత్తు కోర్టుల చేతుల్లో మాత్రమే లేదు. రాజకీయ సంకల్పం, పరిపాలనా బాధ్యత, ప్రజల పర్యావరణ చైతన్యం ఈ మూడు కలిసినప్పుడే నిజమైన రక్షణ సాధ్యం. కోట్లాది సంవత్సరాల చరిత్ర కలిగిన ఆరావళి ఆధునిక భారతదేశ అభివృద్ధి ఆత్రుతను తట్టుకుని నిలబడగలవా అన్న ప్రశ్న ఇప్పటికీ సమాధానం కోసం ఎదురుచూస్తోంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడం మన తరానికి ఉన్న పర్యావరణ బాధ్యత.