అరుదైన తాబేలు అవతార నిలయం: శ్రీకూర్మం

భారతదేశం పుణ్యభూమి. ఇక్కడ ప్రతి అడుగునా ఒక దేవాలయం, ప్రతి ఆలయం వెనుక ఒక పురాణ గాథ కనిపిస్తుంది. అయితే, శ్రీమహావిష్ణువు దశావతారాలలో రెండోదైన 'కూర్మ' (తాబేలు) అవతారానికి అంకితం చేయబడిన ఆలయాలు చాలా అరుదు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని శ్రీకాకుళం జిల్లాలో ఉన్న శ్రీకూర్మనాథస్వామి ఆలయం అటువంటి అరుదైన క్షేత్రాలలో ప్రధానమైనది. 14వ శతాబ్దానికి పూర్వం నిర్మించబడిన కూర్మ అవతార ఏకైక ఆలయంగా ఇది చరిత్రకెక్కింది. సముద్ర మథనం సమయంలో మందర పర్వతం మునిగిపోకుండా తన వీపుపై మోసిన ఆ స్వామి, ఇక్కడ భక్తుల కోర్కెలను తీర్చే కల్పవల్లిగా కొలువయ్యాడు.

పురాణ గాథ

ఈ ఆలయ ఆవిర్భావం వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన కథ ఉంది. పురాణాల ప్రకారం, కృతయుగంలో శ్వేతగిరిని పరిపాలించిన శ్వేత చక్రవర్తి భార్య విష్ణుప్రియ గొప్ప విష్ణు భక్తురాలు. ఒక ఏకాదశి నాడు ఆమె వ్రతంలో ఉండగా, రాజు ఆమెను సమీపించగా, ఆమె స్వామిని ప్రార్థించింది. విష్ణువు వారి మధ్య ఒక నీటి ప్రవాహాన్ని సృష్టించి రాజును దూరంగా తీసుకెళ్లాడు. పశ్చాత్తాపం చెందిన రాజు నారద మహర్షి ఉపదేశంతో కూర్మ మంత్రం జపించి స్వామిని ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు. అప్పుడు విష్ణువు తన సుదర్శన చక్రంతో అక్కడ ఒక సరస్సును (శ్వేత పుష్కరిణి) ఏర్పాటు చేసి, రాజుకు ఆరోగ్యాన్ని ప్రసాదించి, కూర్మ రూపంలో అక్కడే వెలిశాడు.

బలరాముడి శాపం

ద్వాపర యుగంలో బలరాముడు ఈ క్షేత్రాన్ని దర్శించినప్పుడు ఒక విచిత్ర సంఘటన జరిగింది. ఆలయ రక్షకుడైన భైరవుడు బలరాముడిని లోపలికి అనుమతించలేదు. ఆగ్రహించిన బలరాముడు భైరవుడిని ఆలయం బయటకు విసిరేసి, "ఈ క్షేత్రం తప్ప ప్రపంచంలో మరెక్కడా కూర్మనాథుడికి ఆలయం ఉండకూడదు" అని శపించాడని చెబుతారు. అందుకే, కూర్మ అవతారానికి విడిగా ఆలయాలు ఉండవు. అలాగే, స్వామి ముఖం సాధారణంగా తూర్పుకు ఉండాలి, కానీ ఇక్కడ పశ్చిమ ముఖంగా ఉంటుంది. భక్తుడైన ఒక గిరిజన రాజు కోరిక మేరకు స్వామి పశ్చిమం వైపు తిరిగినట్లు స్థల పురాణం చెబుతోంది.

కళింగ - ద్రావిడ వాస్తు సమ్మేళనం

శ్రీకూర్మం ఆలయం కేవలం ఆధ్యాత్మిక కేంద్రమే కాదు, అద్భుతమైన శిల్పకళా నిలయం. ఇది క్రీ.శ. 11వ శతాబ్దానికి ముందే నిర్మించబడింది. ఈ ఆలయ నిర్మాణంలో కళింగ, ద్రావిడ వాస్తు శైలుల అరుదైన కలయిక కనిపిస్తుంది. ఆలయ గోపురం ఇతర వైష్ణవ ఆలయాల కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది. గర్భాలయం పైన 'అష్టదళ పద్మం' (ఎనిమిది రేకుల తామర) ఆకృతిలో నిర్మించిన శిఖరం పర్యాటకులను ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. ఆలయ ప్రదక్షిణ మార్గాన్ని తూర్పు గంగా రాజవంశానికి చెందిన అనంగభీమ దేవ III నిర్మించారు.

108 ఏకశిలా స్తంభాల అద్భుతం

ఈ ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉన్న 108 స్తంభాలు ఒక ప్రత్యేక ఆకర్షణ. వీటిని ఏకశిలా స్తంభాలు అంటారు. ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే, ఈ 108 స్తంభాలలో ఏ ఒక్కటి కూడా రెండోదానిని పోలి ఉండదు. ప్రతి స్తంభంపై విభిన్నమైన శిల్పకళ, శాసనాలు చెక్కబడి ఉంటాయి. ఈ స్తంభాలు ఆనాటి రాజుల విజయగాథలను, మతపరమైన దానధర్మాలను నేటికీ చాటి చెబుతున్నాయి. ఈ స్తంభాల మధ్య నడుస్తుంటే అద్భుతమైన చారిత్రక అనుభూతి కలుగుతుంది.

శైవ, వైష్ణవ సమన్వయం

సాధారణంగా వైష్ణవ ఆలయాల్లో భక్తులు గర్భగుడిలోకి వెళ్లడానికి అనుమతి ఉండదు. కానీ శ్రీకూర్మంలో భక్తులు నేరుగా గర్భగుడిలోకి వెళ్లి స్వామిని దర్శించుకోవచ్చు, అభిషేకాల్లో పాల్గొనవచ్చు. ఇది శైవ సంప్రదాయాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఇక్కడ కూర్మనాథుడితో పాటు పాతాళ సిద్ధేశ్వరుడు (శివుడు) కూడా కొలువై ఉండటం విశేషం. ఆదిశంకరాచార్యులు, రామానుజాచార్యులు, మధ్వాచార్యుల వంటి మహానుభావులు ఈ క్షేత్రాన్ని దర్శించి, ఇక్కడ ఆధ్యాత్మిక చైతన్యాన్ని నింపారు.

నరహరి తీర్థుల కృషి, వైష్ణవ వ్యాప్తి

మధ్వాచార్యుల శిష్యుడైన నరహరి తీర్థులు శ్రీకూర్మ క్షేత్ర అభివృద్ధిలో కీలక పాత్ర పోషించారు. 13వ శతాబ్దంలో ఆయన ఈ ప్రాంతాన్ని వైష్ణవ మతానికి ప్రధాన కేంద్రంగా మార్చారు. కళింగ రాజుల మద్దతుతో ఆయన ఇక్కడ అనేక సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టారు. శాసనాల ప్రకారం, ఆయనే ఇక్కడ యోగానంద నరసింహస్వామి ఆలయాన్ని కూడా నిర్మించారు. నాటి నుండి ఈ క్షేత్రం ఉత్కళ (ఒడిశా), ఆంధ్ర ప్రాంతాల మధ్య ఒక సాంస్కృతిక వారధిగా నిలిచింది.

ఒరిస్సా పటచిత్ర శైలి

ఆలయ గోడలపై ఉన్న కుడ్య చిత్రాలు, ఒక కళా ఖండాలు. 11వ శతాబ్దం నుంచి 16వ శతాబ్దం మధ్య కాలానికి చెందిన ఈ చిత్రాలు ఒరిస్సా పటచిత్ర శైలిలో ఉంటాయి. శ్రీకృష్ణుడి లీలలు, విష్ణుమూర్తి అవతారాలు, రామాయణ ఘట్టాలను ఈ చిత్రాల్లో అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు. కాలక్రమేణా ఇవి కొంత దెబ్బతిన్నప్పటికీ, పురావస్తు శాఖ వీటిని పరిరక్షించే ప్రయత్నం చేస్తోంది. ఈ చిత్రాలు చూస్తుంటే నాటి కళాకారుల నైపుణ్యం మనల్ని కట్టిపడేస్తుంది.

తాబేళ్ల సంరక్షణ కేంద్రం

స్వామివారు కూర్మ రూపంలో ఉన్నందున, ఇక్కడ తాబేళ్లను దైవ సమానంగా చూస్తారు. ఆలయ ప్రాంగణంలోనే ఒక ప్రత్యేకమైన తాబేళ్ల ఉద్యానవనం ఉంది. ఇందులో అంతరించిపోతున్న 'స్టార్ టార్టాయిస్' (నక్షత్ర తాబేళ్లు) జాతులను సంరక్షిస్తున్నారు. భక్తులు తమ మొక్కుల భాగంగా తాబేళ్లకు గోంగూర ఆకులను తినిపిస్తారు. ఒక ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రంలో ఇలా జీవవైవిధ్య సంరక్షణ జరగడం చాలా అరుదైన విషయం.

పితృ క్షేత్రంగా శ్రీకూర్మం

కాశీ, గయల తర్వాత పితృ కార్యాలకు శ్రీకూర్మం అత్యంత ప్రశస్తమైనదిగా భావిస్తారు. అందుకే దీనిని 'దక్షిణ గయ' లేదా 'పితృ క్షేత్రం' అని కూడా పిలుస్తారు. ఇక్కడి శ్వేత పుష్కరిణిలో స్నానం చేసి, పితృదేవతలకు పిండ ప్రదానం చేస్తే వారి ఆత్మలకు మోక్షం లభిస్తుందని భక్తుల నమ్మకం. వారణాసిలో గంగానదిలాగే, ఇక్కడ శ్వేత పుష్కరిణికి అంతటి ప్రాముఖ్యత ఉంది.

ఈ ఆలయంలో ఏటా జరిగే డోలోత్సవం (హోలీ సమయంలో) అతిపెద్ద పండుగ. మూడు రోజుల పాటు జరిగే ఈ వేడుకలో స్వామివారిని పల్లకిలో ఊరేగిస్తారు. అలాగే, వైశాఖ శుద్ధ ఏకాదశి నాడు జరిగే 'కళ్యాణోత్సవం', జ్యేష్ఠ బహుళ ద్వాదశి నాడు 'కూర్మ జయంతి' అత్యంత వైభవంగా నిర్వహిస్తారు. ఈ సమయంలో వేలాది మంది భక్తులు తరలివచ్చి స్వామివారిని దర్శించుకుంటారు.

టూరిజం సర్క్యూట్‌గా అభివృద్ది

విజయనగరం గజపతి రాజుల ట్రస్టీషిప్‌లో ఉన్న ఈ ఆలయ నిర్వహణను ప్రస్తుతం ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ దేవాదాయ శాఖ పర్యవేక్షిస్తోంది. నిధుల కొరత లేకుండా ఏటా ప్రత్యేక గ్రాంట్లు మంజూరు చేస్తూ క్షేత్ర అభివృద్ధికి కృషి చేస్తోంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం, దేవాదాయ శాఖ కలిసి శ్రీకూర్మ క్షేత్రం అభివృద్ధికి ప్రత్యేక ప్రణాళికలు రూపొందిస్తున్నాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వ 'ప్రసాద్' పథకంలో భాగంగా ఈ ఆలయాన్ని చేర్చి, యాత్రికుల కోసం అత్యాధునిక మౌలిక సదుపాయాలు, వెయిటింగ్ హాల్స్, డిజిటల్ సమాచార కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేసేందుకు చర్యలు తీసుకుంటున్నారు. ముఖ్యంగా, అరసవల్లి సూర్యనారాయణ స్వామి ఆలయంతో కలిపి శ్రీకూర్మాన్ని ఒక టూరిజం సర్క్యూట్‌గా అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా పర్యాటక రంగాన్ని ప్రోత్సహిస్తూ, రవాణా సౌకర్యాలను మెరుగుపరుస్తున్నారు.

ఆలయంలోని చారిత్రక సంపదను కాపాడేందుకు ప్రభుత్వం పురావస్తు శాఖ సహాయంతో శతాబ్దాల నాటి కుడ్య చిత్రాల రసాయన శుద్ధి, పరిరక్షణ పనులు చేపడుతోంది. పితృ కార్యాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన 'శ్వేత పుష్కరిణి'ని శుద్ధి చేసి, భక్తుల సౌకర్యార్థం స్నానపు ఘాట్లను ఆధునీకరిస్తున్నారు. వీటితో పాటు, అంతరించిపోతున్న అరుదైన నక్షత్ర తాబేళ్ల సంరక్షణ కేంద్రం కోసం ప్రత్యేక నిధులు కేటాయించి, వాటి సంతతిని పెంచేందుకు ఆరోగ్యకరమైన వాతావరణాన్ని కల్పించేందుకు గ్రీన్ మెర్సీ వంటి సంస్థలతో కలిసి పనిచేస్తున్నారు.

దర్శన సమయాలు:

శ్రీకూర్మనాథస్వామి ఆలయం ఉదయం 6:00 గంటల నుంచి మధ్యాహ్నం 1:00 గంట వరకు, తిరిగి మధ్యాహ్నం 3:00 గంటల నుండి రాత్రి 8:00 గంటల వరకు భక్తుల దర్శనం కోసం తెరిచి ఉంటుంది. మధ్యాహ్నం 1:00 నుండి 3:00 గంటల వరకు విరామ సమయం ఉన్నందున ఆలయ ద్వారాలు మూసివేస్తారు. భక్తులు ఉదయం వేళల్లో జరిగే ప్రత్యేక అభిషేకాల్లో నేరుగా పాల్గొనే అవకాశం ఉంటుంది, అయితే పండుగలు, విశేష పర్వదినాల్లో రద్దీని బట్టి ఈ సమయాల్లో స్వల్ప మార్పులు ఉండవచ్చు.

పర్యాటక ఆధ్యాత్మిక గమ్యం

శ్రీకూర్మం కేవలం ఒక దేవాలయం మాత్రమే కాదు, అది భారతదేశ చరిత్రకు, సంస్కృతికి శిల్పకళకు నిలువుటద్దం. విశాఖపట్నం నుండి సుమారు 130 కి.మీ దూరంలో ఉన్న ఈ క్షేత్రం, ప్రశాంతతను కోరుకునే వారికి, చరిత్రను ప్రేమించే వారికి ఒక అద్భుతమైన గమ్యస్థానం. 2013లో భారత తపాలా శాఖ ఈ ఆలయ చిత్రంతో స్టాంపును విడుదల చేయడం దీని ప్రాముఖ్యతకు నిదర్శనం. ప్రతి ఒక్కరూ తమ జీవితంలో ఒక్కసారైనా దర్శించాల్సిన పవిత్ర క్షేత్రం ఈ శ్రీకూర్మం.

రవాణా , వసతి

హైదరాబాద్ నుండి శ్రీకూర్మనాథస్వామి క్షేత్రానికి చేరుకోవడానికి రైలు ప్రయాణం అత్యంత సులభమైన మార్గం. సికింద్రాబాద్ లేదా నాంపల్లి స్టేషన్ల నుండి విశాఖపట్నం మీదుగా వెళ్లే ఫలక్‌నుమా, ఈస్ట్ కోస్ట్ లేదా కోణార్క్ ఎక్స్‌ప్రెస్ వంటి రైళ్లలో ప్రయాణించి 'శ్రీకాకుళం రోడ్' (ఆముదాలవలస) స్టేషన్‌లో దిగాలి. అక్కడ నుండి సుమారు 15 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న శ్రీకాకుళం పట్టణానికి చేరుకుని, అక్కడి నుండి ఆర్టీసీ బస్సులు లేదా ప్రైవేట్ ఆటోల ద్వారా మరో 13 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న శ్రీకూర్మం ఆలయానికి చేరుకోవచ్చు. ఒకవేళ బస్సులో వెళ్లాలనుకుంటే, హైదరాబాద్‌లోని ఎంజీబీఎస్ లేదా ప్రైవేట్ ట్రావెల్స్ నుండి శ్రీకాకుళంకు నేరుగా ఏసీ/నాన్-ఏసీ బస్సులు అందుబాటులో ఉన్నాయి, ఇవి సుమారు 14 నుండి 16 గంటల సమయం తీసుకుంటాయి.

వసతి విషయానికి వస్తే, శ్రీకూర్మం ఒక చిన్న గ్రామం కావడంతో అక్కడ కేవలం పరిమితమైన దేవాదాయ శాఖ సత్రాలు, కొన్ని మఠాలు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయి. మెరుగైన సౌకర్యాలు, ఏసీ గదులు, భోజన సదుపాయాల కోసం శ్రీకాకుళం పట్టణంలో ఉండటం ఉత్తమమైన ఎంపిక. అక్కడ హోటల్ నాగావళి, గ్రాండ్ రెసిడెన్సీ వంటి అనేక బడ్జెట్ లగ్జరీ హోటళ్లు అందుబాటులో ఉన్నాయి. శ్రీకాకుళం నుండి శ్రీకూర్మం చాలా దగ్గర కాబట్టి, ఉదయాన్నే ఆటో లేదా బస్సులో వెళ్లి స్వామివారిని దర్శించుకుని, తిరిగి పట్టణానికి చేరుకోవచ్చు. అదే సమయంలో సమీపంలోని అరసవల్లి సూర్యనారాయణ స్వామి ఆలయాన్ని కూడా సందర్శించడం సౌకర్యంగా ఉంటుంది.