అమెరికా–రష్యా ‘అణు’ ఒప్పందానికి ముగింపు

దశాబ్దాల కాలంగా అణ్వాయుధాల హోరును నియంత్రించిన ఆఖరి రక్షణ కవచం నేటితో కనుమరుగైంది. అమెరికా, రష్యాల మధ్య కుదిరిన ‘న్యూ స్టార్ట్’ అణు ఒప్పందం గడువు నేటితో ముగిసింది. ప్రత్యామ్నాయ ఒప్పందం ఏదీ కుదరకపోవడంతో, ప్రపంచంలోని 90 శాతానికి పైగా అణు నిల్వలు కలిగిన ఈ రెండు అగ్రరాజ్యాలపై ఇక ఎలాంటి అధికారిక పరిమితులు ఉండవు. ఫలితంగా ప్రపంచం మళ్లీ ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ కాలం నాటి అనిశ్చితిలోకి, ప్రమాదకర ఆయుధ పోటీలోకి జారిపోయే ప్రమాదం ఏర్పడింది.

ఐదు దశాబ్దాల నియంత్రణకు ముగింపు

వాస్తవానికి ఈ అణు ఆయుధాల కట్టడి ప్రక్రియ నిన్న మొన్నటిది కాదు. 1972లో జరిగిన 'సాల్ట్-1' ఒప్పందం నుంచి మొదలుకొని దాదాపు 54 ఏళ్లుగా అమెరికా, రష్యాల మధ్య ఏదో ఒక ఒప్పందం అమలులో ఉంటూనే ఉంది. ఒక ఒప్పందం గడువు ముగిసేలోపే మరొక దానిని సిద్ధం చేసుకుంటూ గత ఐదు దశాబ్దాలుగా అగ్రరాజ్యాలు అణ్వాయుధాలపై ఒక రకమైన క్రమశిక్షణను పాటిస్తూ వచ్చాయి. ఇప్పుడు 'న్యూ స్టార్ట్' ముగిసిపోవడంతో, 1972 తర్వాత మళ్లీ ఇరు దేశాల మధ్య ఎటువంటి అణు నియంత్రణ ఒప్పందం లేని అనిశ్చితి ఏర్పడింది. అందుకే దీనిని ఐదు దశాబ్దాల ఆయుధ నియంత్రణ సంప్రదాయానికి ముగింపుగా విశ్లేషకులు అభివర్ణిస్తున్నారు.

ఏమిటీ ఒప్పందం? ఎందుకు కుదుర్చుకున్నారు?

సాధారణంగా చెప్పాలంటే, ప్రపంచం అణు యుద్ధం వైపు వెళ్లకుండా అడ్డుకునేందుకు వేసిన ‘బ్రేక్’ ఈ ఒప్పందం. 2010లో బరాక్ ఒబామా, దిమిత్రి మెద్వెదెవ్ మధ్య కుదిరిన ఈ ఒప్పందం ప్రధానంగా పారదర్శకతపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దీని ప్రకారం ప్రతి దేశం గరిష్ఠంగా 1,550 అణు వార్‌హెడ్లు, 700 క్షిపణులు/బాంబర్లకే పరిమితం కావాలి. "నీ దగ్గర ఎన్ని ఆయుధాలున్నాయో నాకు తెలుసు.. నా దగ్గర ఎన్ని ఉన్నాయో నీకూ తెలుసు" అన్న నమ్మకం కోసం పరస్పర అణు స్థావరాలను తనిఖీ చేసుకునే వీలుంటుంది. అపారమైన ధన వృథా కలిగించే ఆయుధ పోటీని ఆపడం, పొరపాట్ల వల్ల అణు యుద్ధం తలెత్తకుండా భరోసా ఇవ్వడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.

సస్పెన్స్‌లో ట్రంప్ నిర్ణయం.. రష్యా సిద్ధం

ఈ ఒప్పందాన్ని మరో ఏడాది పాటు పొడిగించేందుకు రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ సుముఖత వ్యక్తం చేసినప్పటికీ, అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్ ట్రంప్ మాత్రం ఇప్పటివరకు తన తుది నిర్ణయాన్ని ప్రకటించలేదు. చైనాను కూడా ఈ చర్చల్లోకి తీసుకురావాలని ట్రంప్ పట్టుబడుతుండగా.. తమ చిన్నదైన, వేగంగా పెరుగుతున్న అణు నిల్వలపై పరిమితులకు చైనా ససేమిరా అంటోంది. అమెరికా–రష్యాల మధ్య నియంత్రణలు లేకపోతే ప్రపంచం మరింత ప్రమాదకరంగా మారుతుందని క్రెమ్లిన్ ప్రతినిధి పెస్కోవ్ హెచ్చరించారు.

వైఫల్యానికి కారణాలేంటి?

ఉక్రెయిన్ యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పటి నుంచి అమెరికా-రష్యా మధ్య సంబంధాలు పూర్తిగా దెబ్బతిన్నాయి. పరస్పర నమ్మకం తగ్గడంతో 2020 నుంచి తనిఖీలు ఆగిపోయాయి. తమ అణు స్థావరాలపై అమెరికా నిఘాను అనుమతించలేమని 2023లో పుతిన్ ప్రకటించడం ఈ ఒప్పందం పతనానికి పునాది వేసింది. దీనికి తోడు 1987 నాటి ఐఎన్‌ఎఫ్ ఒప్పందం ఇప్పటికే 2019లో ముగిసింది. అదనంగా ట్రంప్ ప్రతిపాదించిన ‘గోల్డెన్ డోమ్’ రక్షణ వ్యవస్థ కూడా అంతర్జాతీయంగా అస్థిరతకు కారణమవుతోంది.

చైనా అడ్డంకి.. అగ్రరాజ్యాల పంతం

ప్రస్తుతం చైనా వద్ద అణు వార్‌హెడ్‌ల సంఖ్య 600కి చేరడం, వారు వేగంగా తమ నిల్వలను పెంచుకోవడం వాషింగ్టన్‌ను ఆందోళనకు గురిచేస్తోంది. ఈసారి ఒప్పందంలోకి చైనాను కూడా చేర్చాలని అమెరికా పట్టుబట్టినా, చర్చల్లో పాల్గొనేందుకు బీజింగ్ నిరాకరిస్తోంది. అటు రష్యా ఆధునిక అస్త్రాలను సిద్ధం చేసుకోవడం, ఇటు అమెరికా కొత్త రక్షణ వ్యవస్థలను ప్రవేశపెట్టడం ఈ అనిశ్చితిని మరింత పెంచింది.

మూడు వైపుల పోటీ.. కొత్త ముప్పు

ఒప్పందం ముగిస్తే మూడు ప్రధాన ముప్పులు పొంచి ఉన్నాయని ‘ఆర్మ్స్ కంట్రోల్ అసోసియేషన్’ హెచ్చరించింది. అమెరికా-రష్యాలతో పాటు చైనా కూడా చేరి మూడు వైపుల భయంకరమైన అణు పోరు మొదలవుతుంది. ఏ దేశం ఎంత ఆయుధం దాచిపెట్టిందో తెలియక, ప్రతి దేశం 'అత్యంత దారుణమైన పరిస్థితిని' ఊహించుకుని మరిన్ని ఆయుధాలు మోహరిస్తుంది. 2024లో రష్యా తన అణు సిద్ధాంతాన్ని సవరించి నిబంధనలను సడలించడం ఈ ముప్పు తీవ్రతను చాటుతోంది.

ప్రజాభిప్రాయం ఒకవైపు.. భయం మరోవైపు

ప్రపంచవ్యాప్తంగా సామాన్య ప్రజలు అణు యుద్ధం పట్ల తీవ్ర భయాందోళనలు వ్యక్తం చేస్తున్నారు. ఇటీవల యూగోవ్ నిర్వహించిన ఒక పోల్‌లో 91 శాతం మంది ఓటర్లు అణు ఆయుధాలపై పరిమితులు ఉండాలని లేదా వాటిని మరింత తగ్గించాలని కోరుకున్నారు. ప్రజలు శాంతిని కోరుకుంటున్నా, దేశాధినేతల మధ్య పంతాలు యుద్ధ మేఘాలను పెంచుతున్నాయి.

భారత్‌పైనా ప్రభావం?

అమెరికా తన అణు పరీక్షలను తిరిగి ప్రారంభిస్తే, అది ప్రపంచవ్యాప్తంగా చైన్ రియాక్షన్‌కు దారితీస్తుందని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు. అదే జరిగితే రష్యా, చైనాతో పాటు భారత్, ఉత్తర కొరియా వంటి దేశాలు కూడా తమ రక్షణ అవసరాల కోసం అణు పరీక్షల బాట పట్టే ప్రమాదం ఉంది. ఇది దక్షిణ ఆసియాలో కూడా అస్థిరతకు దారితీస్తుంది.

ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే, ప్రపంచ వినాశనాన్ని అడ్డుకుంటున్న 'రక్షణ కవచం' ఇప్పుడు కనుమరుగైంది. ఒప్పందం గడువు ముగియడంతో ఏ దేశం ఎన్ని బాంబులు తయారు చేస్తోందో తెలుసుకునే వీలుండదు. పరస్పర తనిఖీలు లేకపోవడంతో అగ్రరాజ్యాల మధ్య అనుమానాలు పెరిగి.. మానవాళి ఎన్నడూ చూడని విధంగా ప్రపంచం అత్యంత ప్రమాదకరమైన అణు పోటీలో పడిపోయే ప్రమాదం ఉంది.