అదృశ్య చరిత్రలు – అంచులకు నెట్టబడ్డ ఆదివాసీ విశ్వాసాలు

భారతదేశం తనను తాను ఒక ప్రాచీన నాగరికతగా, అనేక సంస్కృతులు కలసిన ప్రజాస్వామ్యంగా గర్వంగా ప్రకటించుకుంటుంది. కానీ ఆ గర్వం వెనుక ఒక చేదు నిజం దాగి ఉంది. ఈ దేశంలో నివసిస్తున్న అత్యంత పురాతన ప్రజలైన ఆదివాసీల చరిత్రలు, విశ్వాసాలు, పోరాటాలు ఇంకా జాతీయ చైతన్యంలో కనిపించకుండా పోతున్నాయి. పుస్తకాల్లో కనిపించని చరిత్రలు, కానీ ప్రజల జీవితాల్లో నిత్యం జీవిస్తున్న విశ్వాసాలు ఇదే ఆదివాసీ భారతానికి చెందిన విరోధాభాసం.

తెలంగాణలోని మేడారం జాతర ఈ విరోధాభాసానికి స్పష్టమైన ఉదాహరణ. ప్రపంచంలోనే అత్యధిక జనసందోహం కూడే ఆధ్యాత్మిక వేడుకలలో ఒకటైన ఈ జాతరకు కోటి మందికి పైగా భక్తులు వస్తారు. సమ్మక్క–సారక్కల స్మృతిలో అడవి మధ్యలో జరిపే ఈ జాతర, ఆలయాలు, విగ్రహాలు, శాసనాలు లేకుండానే కొనసాగుతోంది. ప్రకృతి, ప్రజలు, జ్ఞాపకం ఇవే ఇక్కడి ఆరాధన పద్ధతులు. అయినా, ఈ జాతర వెనుక ఉన్న చరిత్ర, త్యాగం, ప్రతిఘటన కథలు మాత్రం జాతీయ చరిత్ర పుస్తకాల్లో చోటు దక్కించుకోలేకపోతున్నాయి.

సమ్మక్క కేవలం దేవత మాత్రమే కాదు. అన్యాయపు పన్నుల విధింపును ఎదిరించిన ఒక ఆదివాసీ నాయకురాలు. రాజ్యాధికారానికి ఎదురైన ప్రజాపక్షపు తిరుగుబాటు ప్రతీక. కానీ భారత చరిత్రలో ఆమె పేరు అరుదుగా వినిపిస్తుంది. ఎందుకంటే మన చరిత్ర రచన పద్ధతే కొన్ని వర్గాల అనుభవాలకే ప్రాధాన్యం ఇస్తూ, మిగతావాటిని పక్కన పెట్టింది.

భారత చరిత్ర ప్రధానంగా లిఖిత ఆధారాల మీద ఆధారపడింది. శాసనాలు, రాజవంశాల వృత్తాంతాలు, మతగ్రంథాలు ఇవే చరిత్రగా భావించబడ్డాయి. కానీ ఆదివాసీ సమాజాల చరిత్ర వాచిక సంప్రదాయాల ద్వారా తరతరాలకు చేరింది. పాటలుగా, కథలుగా, పండుగలుగా నిలిచింది. లిఖిత రూపంలో లేకపోవడం వల్ల ఈ చరిత్రను “కథ”, “పురాణం”, “జానపదం”గా తక్కువ చేసి చూశారు. ఫలితంగా ఆదివాసీలు చరిత్ర లేని ప్రజలుగా ముద్ర వేయబడ్డారు.

ఈ దృక్పథం తీవ్ర పరిణామాలకు దారి తీసింది. చరిత్రలో కనిపించని వారు పాలసీల్లోనూ కనిపించరు. వారి భూములు, అడవులు, జీవన విధానాలు “అభివృద్ధి” పేరిట త్యాగం చేయదగినవిగా భావించబడతాయి. వారి దేవతలు మతపరమైన గౌరవం పొందవు. వారి పోరాటాలు తిరుగుబాట్లుగా మాత్రమే నమోదు అవుతాయి, కానీ స్వేచ్ఛా సంగ్రామాలుగా గుర్తింపు పొందవు.

ఆదివాసీ విశ్వాసాల పట్ల ఉన్న నిర్లక్ష్యానికి మతపరమైన కారణాలూ ఉన్నాయి. భారతదేశంలో మతాన్ని సాధారణంగా గ్రంథాలు, ఆలయాలు, పురోహిత వ్యవస్థలతోనే కొలుస్తారు. కానీ ఆదివాసీ మతం ప్రకృతితో ముడిపడి ఉంటుంది. కొండలు, చెట్లు, నదులు, అడవులు ఇవే వారి దేవాలయాలు. ఇక్కడ మతానికి మధ్యవర్తులు ఉండరు. ప్రతి ఒక్కరూ ఆరాధకులే. ఈ సమానత్వ భావన, శ్రేణీకరణను నమ్మే వ్యవస్థలకు అసౌకర్యంగా మారింది.

అయితే ఇదే లక్షణం ఈ విశ్వాసాలను ఇప్పటికీ జీవంతంగా ఉంచింది. మేడారం జాతర ప్రభుత్వ ప్రచారం వల్ల కాదు, మార్కెట్ శక్తుల వల్ల కాదు, ప్రజల నమ్మకం వల్ల కొనసాగుతోంది. ఎలాంటి వాణిజ్యీకరణ లేకుండా, ఎలాంటి మతపరమైన ఆధిపత్యం లేకుండా కోట్ల మందిని ఆకర్షించడం ఒక విశేషం. ఇది భారతదేశానికి ఉన్న ప్రత్యామ్నాయ ఆధ్యాత్మిక నమూనా.

మీడియా పాత్ర కూడా ఈ అంచుపరిస్థితికి కారణం. ఆదివాసీ జాతరలపై కథనాలు ఎక్కువగా ట్రాఫిక్, భద్రత, జనసందోహం వంటి అంశాలకే పరిమితం అవుతాయి. కానీ ఆ జాతర వెనుక ఉన్న చరిత్ర, తాత్వికత, సామాజిక సందేశాలపై లోతైన చర్చ అరుదుగా జరుగుతుంది. ఈ వేడుకలు “ఈవెంట్స్”గా మాత్రమే చూపబడతాయి, జీవన తత్వంగా కాదు.

రాజకీయంగానూ ఆదివాసీ చరిత్రను గుర్తించడం సవాలుతో కూడుకున్నది. ఎందుకంటే అది అధికారానికి ఎదురైన ప్రజా ప్రతిఘటనలను గుర్తు చేస్తుంది. రాష్ట్ర నిర్మాణం ఎప్పుడూ న్యాయపూర్వకంగా జరగలేదనే ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది. అందుకే ఈ చరిత్రలను గుర్తించడం కేవలం సాంస్కృతిక గౌరవం కాదు అది రాజకీయ ధైర్యం.

ఇటీవలి కాలంలో మేడారం వంటి ప్రాంతాల్లో ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు జరగడం, జాతరను రాష్ట్ర పండుగగా గుర్తించడం వంటి చర్యలు కొంత ఆశను కలిగిస్తున్నాయి. కానీ ఇవి చిహ్నాత్మక చర్యలకే పరిమితం కాకూడదు. నిజమైన గుర్తింపు విద్యలో, విధానాల్లో, అభివృద్ధి నమూనాల్లో కనిపించాలి.

పాఠ్యపుస్తకాల్లో వాచిక చరిత్రలకు చోటు ఇవ్వాలి. మ్యూజియంలు వస్తువులతో పాటు కథలను చూపాలి. అభివృద్ధి ప్రణాళికలు పవిత్ర భూభాగాలను గౌరవించాలి. మీడియా వినడం నేర్చుకోవాలి, కేవలం నివేదించడం కాదు. ముఖ్యంగా సమాజం ఒక విషయం అర్థం చేసుకోవాలి చరిత్ర అనేది కేవలం పుస్తకాలలోనే ఉండదు. అది అడవుల్లో నడుస్తుంది, పాటల్లో వినిపిస్తుంది, జాతరల్లో జీవిస్తుంది.

ఆదివాసీ చరిత్రలు మౌనంగా లేవు. మనం వినడానికి సిద్ధంగా లేమంతే. ఈ జీవంత విశ్వాసాలకు అధికారిక ముద్ర అవసరం లేకపోయినా, ప్రజాస్వామ్యానికి మాత్రం అవి అవసరం. ఎందుకంటే ప్రతి పౌరుడి కథను గుర్తించినప్పుడే ఒక దేశం నిజమైన ప్రజాస్వామ్యంగా నిలుస్తుంది.

భారతదేశం తన భవిష్యత్తును నిర్మించుకుంటున్న ఈ సమయంలో ఒక ప్రశ్నను తనకు తానే వేసుకోవాలి మనకు కావలసింది సౌకర్యవంతమైన చరిత్రనా? లేక సంపూర్ణమైన, నిజాయితీగల చరిత్రనా? అంచుల్లో నెట్టబడ్డ వారి కథలను కేంద్రంలోకి తెచ్చిన రోజే భారత నాగరికత తనను తాను పూర్తిగా గుర్తించుకున్నదని చెప్పగలం.